دانشکده ادبیات و علوم انسانی
دکتر علی شریعتی
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد
در رشته جغرافیا و برنامهریزی شهری
عنوان:
ارزیابی کارایی مناطق شهرداری مشهد با مدل تحلیل پوششی دادهها – DEA
استاد راهنما:
دکتر محمدرحیم رهنما
استاد مشاور:
دکتر محمداجزاء شکوهی
نگارش:
حامد عرب
آبان 1393
«من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق»
هر کس در مقابل احسان و نیکی بندگان خداوند شکرگزاری نکند خدا را شکر نگفته است.
خداوند منان را شاکرم به خاطر عنایاتی که در طول زندگی به من عطا کرده است. در ابتدای امر، بر خود لازم و واجب میدانم تا از زحمات پدر و مادر عزیزم تشکر نمایم، همچنین از زحمات تمام معلمان و استادان مهربان و زحمتکشم بویژه اساتید گروه جغرافیا دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی دانشگاه فردوسی مشهد، بویژه آقای دکتر محمدرحیم رهنما به عنوان استاد راهنما، آقای دکتر محمداجزاء شکوهی به عنوان استاد مشاور و سایر اساتید ازجمله آقای دکتر براتعلی خاکپور، آقای دکترمحمد قاسمی خوزانی، آقای دکترامیدعلی خوارزمی، آقای دکتر عزت الله مافی که هم در دوره کارشناسی و هم در دوره کارشناسی ارشد از وجودشان بهره بردهام، کمال تشکر و قدردانی را دارم.
حامد عرب، دانشجوی کارشناسیارشد جغرافیا و برنامهریزی شهری، آبان ماه 1393
تقدیم به:
پدر و مادرعزیزم؛
و برادران وخواهران مهربانم؛
پیشگفتار:
در عصر حاضر با دو فرآیند شهری شدن جمعيت جهان و جهانی شدن شهرها روبرو هستیم. برآوردها حاکی از آن است که بيش از61% از جمعيت جهان تا سال 2030 شهرنشین خواهند شد و تا سال 2060 تقريبا تمام مردم دنيا شهرنشین خواهند شد( به اين معنا که بيش از 80% جمعيت جهانی در شهرها ساکن میشوند) طبق پیش بینی سازمان ملل متحد 80 درصد رشد جمعيت دهه آينده در شهرها اتفاق خواهد افتاد، كه از اين ميزان 90 درصد در نقاط شهري كشورهاي در حال توسعه خواهند بود. رشد سريع جمعيت شهری به ویژه در کشورهای در حال توسعه و از جمله ايران، که حدود 70% جمعيت آن شهرنشين است( بر اساس نتايج سرشماري جمعيت در سال 1390، بيش از79درصد کشور شهري است)، مديريت شهری را با چالشهای فراوانی در زمينه توسعه شهری مواجه نموده است. به بیان دیگر وظيفه مديريت به صورت عام و به شکل سنتی در مسايلی مانند برنامهريزی، هدايت، رهبری، کنترل، بسيج منابع و ساماندهی خلاصه میشد، ولی با گسترش فنّاوری‌های جديد، وظايف مديريت و مديريت شهری به سمت مسايلی از قبيل بهبود کارایی، اثربخشی و در نهايت بهرهوری نه تنها در ابعاد بخشی، بلکه در ابعاد فضايي متمايل شده است و موضوع مکان و فضا وارد مباحث مديريتی شده و جزء لاينفک آن شده است. در ایران با توجه به اینکه شهرداریها سازمانهای عمومی و غیردولتی هستند و از لحاظ درآمدی و منابع مالی مستقل و خود اتکا هستند، بنابراین باید در فعالیتهای خود از کارایی برخوردار باشند تا بتوانند به سمت اهداف خود گام بردارند. لازم بهذکر است که روش‌های مختلفی توسط صاحب نظران برای سنجش کارایی سازمانها، کارخانجات، مناطق و غيره پيشنهاد شده است. که روش‌ اندازه‌گیری کارایی به روش تحلیل پوششی دادهها، از جمله معروفترین و بهترین آن‌ها میباشد. در این روش برای سنجش کارایی يک بنگاه خاص، عملکرد آن بنگاه با عملکرد بهترين بنگاههای موجود در آن صنعت مقايسه می‌شود. از همين روش برای مطالعات جغرافيايي (فضايي) در قالب واحدهای مديريتی نيز استفاده می‌شود. در شهرداری مشهد تقسيمات منطقهای (13 منطقه) مبانی فضايي سازمان مديریت شهری را تشکيل میدهند. هر منطقه علاوه بر اینکه دارای محدوده فضايي مشخص میباشد، در بخشهای مختلفی به فعالیت میپردازد.
این پایاننامه از فصول زیر تشکیل شده است :
فصل اول: کلیات تحقیق شامل بیان مسئله، اهداف، روشها و ابزار جمع‌آوری داده‌ها، پیشینه تحقیق، مدل مفهومی تحقیق
در فصل دوم : به بررسی مبانی نظری تحقیق اختصاص یافته است، به جایگاه تحلیل کارایی در نظریه برنامه‌ریزی شهری، الگوهاي متداول ارزيابي عملكرد و بهره‌وری و به صورت تفصیلی به تحلیل پوششی داده‌ها پرداخته خواهد شد.در انتهای این فصل مطالبی در مورد نرمافزار DEAFRONTIER ذکر میشود.
در فصل سوم ویژگیهای شهر مشهد بررسی میشود، روند تکوین توسعه کالبدی کلان‌شهر مشهد، تاریخچه‌ای از ایجاد مناطق در شهر مشهد ارائه میگردد و اطلاعات کلی مناطق ارائه میشود.
فصل چهارم: به ارائه یافتههای تحقیق اختصاص خواهد یافت، در قسمت اول این فصل کارایی 5 بخش شهرداری مشهد، که عبارت از 1- بخش اداری 2- بخش فضای سبز و پارکها 3- بخش فنی و عمران 4- بخش شهرسازی 5- بخش جمعآوری زباله، برای 3 سال 1389، 1390 و 1391 به صورت جداگانه بررسی میشود. سپس کارایی 3 ساله بخش‌های فوق به صورت تفصیلیتر مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در این بخش علاوه بر کارایی مناطق در دو وضعیت بازدهی ثابت و متغیر نسبت به مقیاس کارایی برتر نیز که برای رتبه‌بندی کارایی مناطق استفاده میشود محاسبه و تفسیر و نمودارهای مربوطه ترسیم می گردد ، مناطق الگو برای مناطق ناکارا درنظر گرفته می شود، همچنین موقعیت هر یک از مناطق در نمودار محدوده‌های کارایی ترسیم و ارائه میشود. در انتهای این فصل کارایی کلی مناطق شهرداری که میانگین کارایی 3 ساله بخش‌های مختلف شهرداری می‌باشد، نیز ارائه میشود. در آخرین بخش فصل چهارم، رابطه کارایی کلی مناطق شهرداری مشهد با برخی متغیرهای ساختاری که نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان کارایی مناطق دارند، مورد بررسی قرار میگیرد.
فصل پنجم نیز، به نتیجهگیری، جمعبندی، آزمون فرضیات و ارائه پیشنهاد‌های تحقیق اختصاص یافته است.
فهرست مطالب
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1.مقدمه2
1-2.مسئله تحقیق2
1-3. سوالات تحقیق4
1-4.ضرورت انجام تحقیق4
1-5.فرضیه های تحقیق5
1-6.اهداف تحقیق5
1-7.روش انجام پژوهش6
8-1.پیشینه تحقیق6
1-8-1. تحقیقات خارجی با موضوعات شهری6
1-8-2.تحقیقات داخلی با موضوعات شهری8
1-9 . متغییرها و شاخصهای تحقیق10
1-10. مدل مفهومی تحقیق12
1-11.قلمروی مکانی تحقیق13
1-12.قلمروی زمانی تحقیق14
1-13.موانع و مشکلات تحقیق14
1-14.جمعبندی و نتیجهگیری فصل اول15
1-15.ساختارکلی پایاننامه16
فصل دوم: مبانی نظری تحقیق
2-1 مقدمه18
2-2.تعاریف و اصطلاحات18
2-2-1.تعریف برنامهریزیشهری18
2-2-2.تعریف مدیریتشهری19
2-2-3.تعریف شهرداری19
2-2-4.وظایف شهرداری20
2-2-5.مدیریتشهری به مثابه یک نظام(سیستم)20
2-2-6.مفهوم واحدهای تصمیمگیر(DMU)20
2-2-7.سنجش عملکرد21
2-2-7-1.اهداف سنجش عملکرد21
2-2-7-2.روشهای ارزیابی عملکرد23
2-1-7-3. مفهوم اثربخشی24
2-2-7-4.مفهوم بهرهوری24
2-2-7-5.مفهوم کارایی25
2-2-7-6.رابطه کارایی، اثربخشی و بهرهوری25
2-2-7-7.جایگاه کارایی در برنامهریزی شهری26
2-3.انواع کارایی27
2-3-1.کارایی فنی27
2-3-2.کارایی تخصیصی28
2-3-3.کارایی اقتصادی28
2-3-4.کارایی ساختاری28
2-4.روشهای ارزیابی کارایی28
2-4-1.روشهای پارامتریک29
2-4-2.روشهای ناپارامتریک29
2-5.مدل تحلیل پوششی دادهها29
2-5-1.تاریخچه تحلیل پوششی دادهها29
2-5-2-1.تعریف ورودی و خروجی در مدل تحلیل پوششی دادهها30
2-5-2-1-1.تعریف ورودی30
2-5-2-1-2.تعریف خروجی30
2-6.مدلهای استاندارد تحلیل پوششی دادهها31
2-6-1.مدل بازگشت به مقیاس ثابت(CRS)31
2-6-2.مدل بازگشت به مقیاس متغییر(VRS)32
2-6-3.مدل بازگشت به مقیاس افزایشی(IRS)33
2-6-4.مدل بازگشت به مقیاس کاهشی(DRS)33
2-6-5.مدل ترکیبی34
2-7.دیدگاههای ورودی- محور و خروجی- محور34
2-8.مدل رتبهبندی اندرسون- پترسون(کارایی برتر)34
2-9.مدل رتبهبندی باردهان (ناکارایی برتر)34
2-10.مزایا و معایب تحلیل پوششی دادهها( DEA)35
2-10-1.مزایای تحلیل پوششی دادهها(DEA)35
2-10-2.معایب تحلیل پوششی دادهها(DEA)35
2-11. روش نصب و کار با نرمافزار DEAFRONTIER35
2-13.جمعبندی و نتیجهگیری فصل دوم49
3-1.مقدمه51
فصل سوم:شناخت منطقه مورد مطالعه
3-1.منطقه مورد مطالعه51
3-2.معرفی شهر مشهد51
3-3.موقعیت جغرافیایی شهر مشهد52
3-4.تاریخچه مناطق شهرداری مشهد53
3-4-1.منطقه یک55
3-4-2.منطقه دو55
3-4-3.منطقه سه56
3-4-4.منطقه چهار57
3-4-5.منطقه پنج58
3-6.منطقه شش58
3-4-7.منطقه هفت59
3-4-8.منطقه هشت60
3-4-9.منطقه نه61
3-4-10.منطقه ده62
3-4-11.منطقه یازده63
3-4-12.منطقه دوازده64
3-4-13.منطقه ثامن65
3-5. مشخصات و اطلاعات کلی مناطق66
3-5-1. متغییرهای مورد استفاده در ارزیابی کارایی مناطق67
3-5-1-1.متغییرهای بخش جمع آوری زباله67
3-5-1-2.متغییرهای بخش شهرسازی70
3-5-1-3.متغییرهای بخش فضای سبز73
3-5-1-4.متغییرهای بخش فنی – عمران76
3-5-1-5.متغییرهای بخش اداری – مالی79
3-5-2. متغییرهای ساختاری تاثیرگذار بر مقادیر کارایی82
3-6.جمعبندی و نتیجهگیری فصل سوم83
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها
4- 1.مقدمه85
4-2. بررسی کارایی بخش‌های منتخب در سال 138985
4-1-1. کارایی بخش جمع‌آوری زباله85
4-1-2. کارایی بخش فضای سبز و پارک ها86
4-1-3. کارایی بخش شهرسازی87
4-1-4. کارایی بخش اداری _ مالی88
4-1-5. کارایی بخش فنی و عمران89
4-2. بررسی کارایی بخش‌های منتخب در سال 139090
4-2-1. کارایی بخش جمع‌آوری زباله90
4-2-2. کارایی بخش فضای سبز و پارک ها91
4-2-3. کارایی بخش شهرسازی92
4-2-4. کارایی بخش اداری _ مالی93
4-2-5. کارایی بخش فنی و عمران94
4-3. بررسی کارایی بخش‌های منتخب در سال 139195
4-3-1. کارایی بخش جمع‌آوری زباله95
4-3-2. کارایی بخش فضای سبز و پارک ها96
4-3-3. کارایی بخش شهرسازی97
4-3-4. کارایی بخش اداری _ مالی98
4-3-5. کارایی بخش فنی و عمران99
4- 4. کارایی 3 ساله بخش‌های منتخب شهرداری مشهددر بازه زمانی 91-89100
4-4-1.کارایی بخش جمع‌آوری زباله100
44–1-1.رتبه بندی مناطق بر اساس کارایی وناکارایی بخش جمع آوری زباله102
4-4-1-2.جایگاه مناطق بر اساس کارایی بخش جمع آوری زباله103
4-4-1-3. تعیین مناطق الگو103
4-4-1-4. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارای بخش جمع آوری زباله104
44–2. کارایی بخش شهرسازی105
4-4-2-1. رتبه بندی مناطق بر اساس کارایی و ناکارایی بخش شهرسازی106
4-4-2-2. جایگاه مناطق بر اساس کارایی بخش شهرسازی107
4-4-2-3. تعیین مناطق الگو107
4-4-2-4. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارای بخش شهرسازی108
4-4-3. کارایی بخش فضای سبز و پارک ها109
4-4-3-1. رتبه بندی مناطق بر اساس کارایی و ناکارایی بخش فضای سبز111
4-4-3-2. جایگاه مناطق بر اساس کارایی بخش فضای سبز112
4-4-3-3. تعیین مناطق الگو112
4-4-3-4. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارای بخش فضای سبز112
4-4-4.کارایی بخش اداری- مالی114
4-4-4-1. رتبه بندی مناطق بر اساس کارایی و ناکارایی بخش اداری – مالی116
4-4-4-2. جایگاه مناطق بر اساس کارایی بخش اداری- مالی117
4-4-4-3. تعیین مناطق الگو117
4-4-4-3. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارای بخش اداری- مالی118
4-4-5. کارایی بخش فنی و عمران120
4-4-5-1. رتبه بندی مناطق بر اساس کارایی و ناکارایی بخش فنی عمران122
4-4-5-2. جایگاه مناطق بر اساس کارایی بخش فنی- عمران123
4-4-5-3. تعیین مناطق الگو123
4-4-5-3. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارای بخش فنی- عمران124
4-5. بررسی رابطه برخی متغیرهای ساختاری با میزان کارایی مناطق شهرداری125
4-6.جمع بندی و نتیجهگیری فصل چهارم130
فصل پنجم: خلاصه تحقیق،آزمون فرضیات، نتیجهگیری و ارائه پیشنهادات
5- 1.مقدمه132
5-2. خلاصه تحقیق132
5-3. آزمون فرضیه های تحقیق136
5-4. پیشنهادات کاربردی136
5-5. جمعبندی و نتیجهگیری فصل پنجم137
منابع و مآخذ:139
فهرست جداول
جدول 1-1- مدل اولیه سنجش میزان کارایی مناطق شهر مشهد11
جدول 1-2- متغییرهای ساختاری تاثیرگذار بر مقادیر کارایی مناطق شهر مشهد12
جدول 1-3- ساختار کلی پایان نامه16
جدول 3-1- تاریخچه شکلگیری مناطق شهر مشهد53
جدول 3-2- تعداد نواحی و جمعیت مناطق شهر مشهد53
جدول 3-3- متغییرهای بخش جمعآوری زباله138967
جدول 3-4- متغییرهای بخش جمعآوری زباله139068
جدول 3-5- متغییرهای بخش جمعآوری زباله139169
جدول 3-6- متغییرهای بخش شهرسازی 138970
جدول 3-7- متغییرهای بخش شهرسازی 139071
جدول 3-8- متغییرهای بخش شهرسازی 139172
جدول 3-9- متغییرهای بخش فضای سبز138973
جدول 3-10- متغییرهای بخش فضای سبز139074
جدول 3-11- متغییرهای بخش فضای سبز139175
جدول 3-12- متغییرهای بخش فنی _ عمران138976
جدول 3-13- متغییرهای بخش فنی _ عمران139077
جدول 3-14- متغییرهای بخش فنی _ عمران139178
جدول 3-15- متغییرهای بخش اداری _ مالی138979
جدول 3-16- متغییرهای بخش اداری _ مالی139080
جدول 3-17- متغییرهای بخش اداری _ مالی139181
جدول 3-18- متغییرهای ساختاری تاثیرگذار بر کارایی82
جدول 4-1- بررسی کارایی بخش جمع آوری زباله مناطق شهرداری مشهد در سال 138986
جدول 4-2- بررسی کارایی بخش فضای سبز و پارک های مناطق شهرداری مشهد در سال138987
جدول 4-3- بررسی کارایی بخش شهرسازی مناطق شهرداری مشهد در سال 138988
جدول 4-4- بررسی کارایی بخش اداری مناطق شهرداری مشهد در سال 138989
جدول 4-5- بررسی کارایی بخش فنی عمران مناطق شهرداری مشهد در سال 138990
جدول 4-6- بررسی کارایی بخش جمع‌آوری زباله مناطق شهرداری مشهد در سال 139091
جدول 4-7- بررسی کارایی بخش فضای سبز و پارکهای مناطق شهرداری مشهد در سال 139092
جدول 4-8- بررسی کارایی بخش شهرسازی مناطق شهرداری مشهد در سال 139093
جدول 4-9- بررسی کارایی بخش اداری مناطق شهرداری مشهد در سال 139094
جدول 4-10- بررسی کارایی بخش فنی و عمران مناطق شهرداری مشهد در سال 139095
جدول 4-11- بررسی کارایی بخش جمع‌آوری زباله مناطق شهرداری مشهد در سال 139196
جدول 4-12- بررسی کارایی بخش فضای سبز و پارکهای مناطق شهرداری مشهد در سال 139197
جدول 4-13- بررسی کارایی بخش شهرسازی مناطق شهرداری مشهد در سال 139198
جدول 4-14، بررسی کارایی بخش اداری – مالی مناطق شهرداری مشهد در سال 1391100
جدول 4-15- بررسی کارایی بخش فنی و عمران مناطق شهرداری مشهد در سال 1391100
جدول 4-16- بررسی کارایی 3 ساله بخش جمع‌آوری زباله مناطق شهرداری مشهد دربازه زمانی91-89101
جدول 4-17- ارائه مناطق الگو برای مناطق ناکارا103
جدول 4-18- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش جمع آوری زباله با روش CRS104
جدول 4-19- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش جمع آوری زباله با روش VRS104
جدول 4-20- بررسی کارایی 3 ساله بخش شهرسازی مناطق شهرداری مشهد در بازه زمانی91-89105
جدول 4-21- ارائه مناطق الگو برای مناطق ناکارا107
جدول 4-22- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش شهرسازی با روش CRS108
جدول 4-23- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش شهرسازی با روش VRS109
جدول 4-24، بررسی کارایی 3 ساله بخش فضای سبز و پارک های مناطق شهرداری مشهد دربازه زمانی91-89110
جدول 4-25- ارائه مناطق الگو برای مناطق ناکارا112
جدول 4-26- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش فضای سبز با روش CRS113
جدول 4-27- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش فضای سبز با روش VRS114
جدول 4-28- بررسی کارایی 3 ساله بخش اداری مناطق شهرداری مشهد دربازه زمانی91-89115
جدول 4-29- ارائه مناطق الگو برای مناطق ناکارا117
جدول 4-30- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش اداری – مالی با روش CRS118
جدول 4-31- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش اداری- مالی با روش VRS119
جدول 4-32- بررسی کارایی 3 ساله بخش فنی – عمران مناطق شهرداری مشهد دربازه زمانی91-89121
جدول 4-33- ارائه مناطق الگو برای مناطق ناکارا123
جدول 4-34- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش فنی- عمران با روش CRS124
جدول 4-35- مقایسه مقادیر موجود و بهینه متغییرها برای مناطق ناکارای بخش فنی- عمران با روش VRS125
جدول 4-36- رابطه همبستگی میان کارایی مناطق با سایر شاخصها127
جدول 4- 37- خلاصه مدل رگرسیون128
جدول 4- 38- ضرایب و مقادیر مدل رگرسیونی129
جدول 5-1- خلاصه نتایج حاصل از ارزیابی کارایی مناطق شهرداری مشهد135
فهرست شکلها
شکل1-1، مدل مفهومی تحقیق13
شکل2-1، ساختار مدل تحلیل پوششی دادهها21
شکل2-2، جایگاه تحلیل کارایی در برنامهریزی شهری27
شکل2-3، مدل بازگشت به مقیاس ثابت(CRS)32
شکل2-4، مدل بازگشت به مقیاس ثابت(VRS)33
شکل3-1، روند شهرنشینی درایران52
شکل3-2، موقعیت فضایی مناطق شهرداری مشهد54
شکل3-3، محدودهی منطقهی یک شهرداری مشهد55
شکل3-4، محدودهی منطقهی دو شهرداری مشهد56
شکل3-5، محدودهی منطقهی سه شهرداری مشهد57
شکل3-6، محدودهی منطقهی چهار شهرداری مشهد57
شکل3-7، محدودهی منطقهی پنج شهرداری مشهد58
شکل3-8، محدودهی منطقهی شش شهرداری مشهد59
شکل3-9، محدودهی منطقهی هفت شهرداری مشهد60
شکل3-10، محدودهی منطقهی هشت شهرداری مشهد61
شکل3-11، محدودهی منطقهی نه شهرداری مشهد62
شکل3-12، محدودهی منطقهی ده شهرداری مشهد63
شکل3-13، محدودهی منطقهی یازده شهرداری مشهد64
شکل3-14، محدودهی منطقهی دوازده شهرداری مشهد65
شکل3-15، محدودهی منطقهی ثامن شهرداری مشهد66
فهرست نمودارها
نمودار4-1، رتبه‌بندی مناطق بر اساس کارایی بخش جمع‌آوری زباله در روش کارایی برتر102
نمودار4-2، رتبه‌بندی مناطق بر اساس ناکارایی بخش جمع‌آوری زباله در روش کارایی برتر102
نمودار4-3، جایگاه مناطق در نمودار موقعیتهای 6 گانه برای کارایی بخش جمع‌آوری زباله103
نمودار4-4، رتبه‌بندی مناطق بر اساس کارایی بخش شهرسازی در روش کارایی برتر106
نمودار4-5، رتبه‌بندی مناطق بر اساس ناکارایی بخش شهرسازی در روش کارایی برتر106
نمودار4-6، جایگاه مناطق در نمودار موقعیتهای 6 گانه برای کارایی بخش شهرسازی107
نمودار4-7، رتبه‌بندی مناطق بر اساس کارایی بخش فضای سبز و پارک های در روش کارایی برتر111
نمودار4-8، رتبه‌بندی مناطق بر اساس ناکارایی بخش فضای سبز و پارک های در روش کارایی برتر111
نمودار4-9، جایگاه مناطق در نمودار موقعیتهای 6 گانه برای کارایی بخش فضای سبز و پارکها112
نمودار4-10، رتبه‌بندی مناطق بر اساس کارایی بخش اداری در روش کارایی برتر116
نمودار4-11، رتبه‌بندی مناطق بر اساس ناکارایی بخش اداری در روش کارایی برتر116
نمودار4-12، جایگاه مناطق در نمودار موقعیتهای 6 گانه برای کارایی بخش اداری- مالی117
نمودار4-13، رتبه‌بندی مناطق بر اساس کارایی بخش فنی و عمران در روش کارایی برتر122
نمودار4-14، رتبه‌بندی مناطق بر اساس ناکارایی بخش فنی و عمران در روش کارایی برتر122
نمودار4-15، جایگاه مناطق در نمودار موقعیتهای 6 گانه برای کارایی بخش فنی – عمران123
نمودار5-1، مقایسه مجموع مقادیر کارایی و ناکارایی بخش های مختلف شهرداری مشهد133
نمودار5-2، میزان ناکارایی بخش های مختلف مناطق شهرداری مشهد134
1-1.مقدمه
کلیات تحقیق، اولین فصل پایان نامه میباشد و هدف از آن آشنایی خواننده با موضوع تحقیق است، مطالب این فصل باید به نحوی باشد که با جملات بسیار ساده ابتدا مسئله تحقیق را مطرح کند و بعد از آن سوالات تحقیق را در راستای مسئله تحقیق مطرح نماید، از سویی دیگر اهمیت و ضرورت تحقیق را یادآور شود، سپس در ادامه تحقیق فرضیه های تحقیق و اهداف آن را مشخص کند، همچنین روش انجام پژوهش و متدولوژی تحقیق و نحوهی گزینش متغییرهای تحقیق و پیشینهی تحقیق را بیان نماید، بعد از این مراحل، مدل مفهومی تحقیق را تعیین نماید، در انتها نیز به محدودهی زمانی و مکانی تحقیق بپردازد و با روشی منطقی و هدفدار خواننده را به سوی موضوع مورد تحقیق هدایت نماید.

1-2.مسئله تحقیق
طبق پیش بینیها جمعیت شهری دنیا تا سال 2025 دو برابر شده و به بیش از 5 میلیارد نفر خواهد رسید که بیش از 90 % این رشد در کشورهای در حال توسعه خواهد بود (آدینه وند و دیگران،42:1391). شهرها به عنوان موتورهای رشد و توسعه اجتماعی دارای پتانسیلی باورنکردنی هستند که بی شک باید مورد توجه قرارگیرند (2005:50,Lewis and mioch). سنجش كار ايي مناطق از آنجا ضرورت مي يابد كه در شر ايط امروز مناطق با كمبود منابع و امكانات روبهرو هستند. بنابراين، اين منابع بايد به گونه اي تخصيص داده شوند كه بتوان بيشترين توليدات يا خدمات را از طريق منابع موجود عرضه كرد(زیاری و دیگران،1:1389). یکی از نیازهای هر سازمان در جهت حفظ توان پاسخگويي به شرايط رقابتي و مطالبات روزافزون محيطي، افزايش كارآيى سازماني در كليه سطوح است. پيش نياز اين امر، تدارک روشي براي سنجش كارآيى و يافتن نقاط ضعف واحدهاي زيرمجموعه ميباشد(انواری رستمی ودیگران،222:1390). ايجاد بهبود در هر سازماني نيازمند اندازهگيري عملكرد سازمان، برنامهريزي و هدفگذاري جهت بهبود عملكرد ميباشد. با وجود پيشرفتهاي قابل توجهي كه سالهاي اخير در طراحي چارچوبها و سيستمهاي ارزيابي عملكرد رخ داده است، بسياري از سازمانها همچنان بر معيارهاي سنتي متكي هستند. ارزيابي عملكرد به كمك شاخصهاي غير مالي از موضوعاتي است كه طي دهه 1990 بسيار مورد توجه قرار گرفته است اينگونه شاخصها مزاياي بسياري را به همراه دارند. به عنوان مثال اين شاخصها در مقايسه با شاخصهاي مالي قابل درکتر و با اهداف و استراتژيهاي سازمان سازگارترند و در طول زمان براساس اقتضاي محيط، قابل تغيير و انعطافپذير ميباشند(محمدی اردکانی،75:1388). سنجش میزان موفقیت سازمانها در بهرهگیري از امکانات موجود، مقایسه عملکرد آنها باهم، شناسایی سازمانهاي ناکارآ و تشخیص منشاء ناکارآیی، بررسی نقاط قوت و ضعف و تحلیل آن و ارائه راهکار مناسب براي بهبود وضعیت، از دغدغههاي مدیران و مسئولان سازمانهاست. استفاده از ابزارهاي علمی میتواند اطلاعات مفیدي براي تصمیمگیري در خصوص بهبود شیوههاي انجام عملیات و تخصیص مناسب منابع به مدیران ارائه دهد(عالم تبریزوایمانی پور،140:1388). به عنوان یك اصل، عملكرد هر واحد سازمانی و یا سازمان تا آنجا كه میسر است باید اندازهگیری شود. وجود یا عدم وجود نظام ارزیابی عملكرد مؤثر و كارآمد با حیات و مرگ سازمان رابطه مستقیم دارد و فقدان آن را به عنوان بیماری سازمانی، قلمداد نمودهاند. از سویی دیگر آنچه را كه نتوان ارزیابی نمود نمیتوان به خوبی اداره كرد. هرسازمانی برای اعمال مدیریت صحیح باید از الگوهای علمی ارزیابی عملكرد بهرهگیرد تا بتواند میزان تلاش و نتایج حاصل از كاركرد خود را مورد سنجش قرار دهد. یكی از ابزارهای كارآمد كه این مهم را محقق ساخته روش تحلیل پوششی دادههاست(طلوعی اشلقی و حسینی خضری،23:1386). با گسترش تکنولوژی‌های جديد، وظايف مديريت به طور عام و مديريت شهری به صورت ويژه به سمت مسايلی از قبيل بهبود کارآيي، اثربخشی و در نهايت بهرهوری نه تنها در ابعاد بخشی، بلکه در ابعاد فضايي متمايل شده و موضوع مکان و فضا وارد مباحث مديريتی و جزء لاينفک آن شده است. بهبود بهرهوری، مسئولیت اصلی مدیریت است که به افزایش قدرت رقابت پذیری شهرها منجر میشود. مدل‌ها و روش‌های مختلفی توسط صاحبنظران برای سنجش کارآيي سازمان‌ها، کارخانهها، مناطق و غيره پيشنهاد شده است. يکی از مهمترين این روشها روش تحليل پوششی دادهها است. اين روش بر اساس روش فارل (Farell,1957) بنا شده که پيشنهاد داده است که برای سنجش کارآيي يک بنگاه خاص، عملکرد آن بنگاه با عملکرد بهترين بنگاههای موجود در آن صنعت مقايسه شود و سپس افراد دیگری مانند چارنز، رودز و کوپر این مدل را توسعه دادند (Cooper, 2007: 110). بنابراین از این روش برای مطالعات جغرافیایی (فضایی) در قالب واحدهای مدیریتی(1DMU) استفاده میشود. با توجه به رقابت شهرها و سازمانها و نهادها و… و حاکمیت دنیای رقابتی و اصول توسعه پایدار و برنامه ریزی استراتژیک، که تاکید بر استفاده بهینه از منابع محدود و افزایش کارایی و اثربخشی دارند، سازمانها، نهادها و شهرداریها و… برای اینکه در دنیای رقابتی از رقبای خود عقب نمانند، باید یک ارزیابی از عملکرد خود داشته باشند تا بتوانند با استفاده بهینه از منابع موجود و افزایش کارایی خود به اهداف نهایی خود که افزایش رفاه، آسایش شهروندان است، دست پیداکنند. بنابراین با توجه به نقش شهرداريها در ساماندهی مديريتشهری و همچنین با توجه به اینکه شهرداریها به لحاظ درآمدی خودکفا هستند، ضرورت بهرهگيری از روش‌های علمی به منظور بهبود و ارتقاء مديريتشهری در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و فضايي در راستای توسعه پايدار شهری بيش از پيش مطرح شده است. از سویی دیگر مشهد دومین کلانشهر ایران میباشد. و دارای جمعیت 2427316 نفر در سال 1385(سالنامه آماری 1390 شهرداری مشهد) میباشد. این شهر به علت وجود بارگاه مطهر امام رضا (ع) و سایر آثار گردشگری، تاریخی علاوه بر مجاوران سالانه 694473 گردشگر خارجي و حدود 32808213 گردشگر و زائر ملي جذب مي نمايد (رهنما و رضوی،149:1391). که خدماترسانی مطلوب به آنها یکی از عوامل دستیابی به رفاه و آسایش ساکنان و گردشگران داخلی و خارجی میباشد. از آنجایی که هنر مدیریتشهری، استفاده از حداقل امکانات برای دستیابی به حداکثر رفاه و آسایش شهروندان و پاسخگویی به نیازهای آنها است، نیاز به ارزیابی عملکرد خود دارد تا با افزایش کارایی، عملکرد خویش را بهبود بخشد و به مقصود خویش نایل شود. با توجه به نقش ملی و بینالمللی شهرمشهد، شهرداریمشهد نیز باید با افزایش کارایی و بهبود عملکرد خود، اسباب رفاه شهروندان، زائران و گردشگران را فراهم آورد و به سمت توسعه پایدارشهری گام بردارد، در شهرها این واحدهای مدیریتی، شهرداریها، مناطق و نواحی تابعه را در برمیگیرد. شهرمشهد به13 منطقه و 42 ناحیه تقسیم شده، که هر منطقه متغییرها و شاخصهایی دارند که در تعیین و ارزیابی عملکرد مناطق شهرداری سهم بسزایی دارند. که سنجش کارایی با توجه به این شاخصها نقش موثری در مدیریت عملکرد شهر، دارند.
1-3. سوالات تحقیق
1-3-1. میزان کارایی مناطق شهرداری و روند آنها به چه صورت است؟
1-3-2. رتبهبندی مناطق و مقادیر بهینهی مناطق ناکارا چگونه است؟
1-3-3. اثر عامل اقتصادی در تفاوت مقادیرکارایی چگونه است؟
1-4.ضرورت انجام تحقیق
با نگاهی به اصول توسعه پایدار و برنامهریزی استرتژیک میتوان دریافت که افزایش کارایی شهرها امری بسیار ضروری و اجتناب ناپذیر میباشد. در سند چشمانداز 1404، ایران کشوری دارای اقتصاد دانش بنیان است، مراحل رسیدن به اقتصاد دانش بنیان سه مرحله است، اقتصاد مبتنی بر منابع، اقتصاد مبتنی برکارایی و اقتصاد مبتنی بر نوآوری، ایران در حال حاضر در مرحله گذار از اقتصاد مبتنی بر منابع به اقتصاد مبتنی بر کارایی است، بنابراین باید سیاستهایی را بکارگیرد که به سمت اقتصاد مبتنی بر کارایی و نوآوری گام بردارد. از سویی دیگر با توجه به اهداف سنجش عملکرد، مدیران و برنامهریزانشهری برای موفقیت سازمانهای خود باید یک تحلیلی از جایگاه و عملکرد خود نسبت به سایر سازمانها داشته باشند، تا با درک عملکرد خود نسبت به سایر سازمانها در جهت رسیدن به بهبود عملکرد و افزایش کارایی گام بردارند. با توجه به اینکه شهرداریها، سازمانهای عمومی و غیردولتی و به لحاظ منابع درآمدی مستقل هستند، بنابراین ضرورت ارزیابی کارایی آنها دو چندان میشود، ضرورت ارزیابی کارایی شهرداری مشهد به خاطر نقش و موقعیت ویژهی این شهر (دومین کلانشهر ایران و پایتخت معنوی ایران است و بیشترین زائر و گردشگر ملی را جذب مینماید)است. حدود 28 روش برای ارزیابی کارایی وجود دارد، اما ضرورت استفاده از مدل تحلیل پوششی دادهها به خاطر ویژگیها و قابلیتهای منحصر به فرد آن است، این مدل چندین واحد تصمیمگیر را به طور همزمان و با چندین نهاده و ستانده مقایسه میکند ، همچنین این مدل قابلیتهایی همچون محاسبه کارایی، ارائه مناطق الگو، ارائه مقادیر بهینه، ارائه روند کارایی و رتبهبندی و اولویت بندی واحدها را دارد، بنابراین در این تحقیق از این روش استفاده شده است.
1-5.فرضیه های تحقیق
1-5-1. به نظر میرسد مناطق شهرداری شهرمشهد از لحاظ کارایی عملکرد با یکدیگر تفاوت دارند.
1-5-2. به نظر میرسد مناطقی که از لحاظ اقتصادی وضعیت بهتری دارند، از مقادیرکارایی بیشتری برخوردار هستند.
1-6.اهداف تحقیق
1-6-1.هدف اصلی: ارزیابی کارایی مناطق شهرداری مشهد
1-6-2.اهداف فرعی: که در برگیرنده اهداف زیر میباشد:
1-6-2-1. تعیین مقادیر کارایی و ناکارایی و تعیین روند آنها برای مناطق شهرداری
1-6-2-2. تعیین مقادیر بهینه برای مناطق ناکارا
1-6-2-3. رتبه بندی مناطق شهرداری از لحاظ کارایی برتر(ورودی محور و خروجی محور)
1-7.روش انجام پژوهش
روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است و از لحاظ نتایج علمی تحقیقی کاربردی ـ توسعه ایی محسوب میشود. از آنجایی که نتایج حاصل از این تحقیق در تصمیمگیریها و تصمیمسازی های شهرداری موثر است بنابراین کاربردی محسوب میشود. روش جمع آوری اطلاعات هم به صورت مراجعه مستقیم به مناطق شهرداری و هم به صورت کتابخانهایی (استفاده از سالنامه های آماری شهرداری مشهد، کتاب های ارزیابی عملکرد و سایر منابع اطلاعاتی شهرداری) بوده است، محاسبات با روش تحلیل پوششی دادهها و از طریق نرم افزارهایDEAFRONTIER و EXCEL2003 انجام شده است. برای آزمون فرضیات نیز از نرمافزار SPSS و آزمون های همبستگی و رگرسیون استفاده شده است. برای استفاده از نرم افزارهای EXCEL2003 و SPSS از منابع و کتب داخلی و برای استفاده از نرمافزار DEAFRONTIER از منابع و کتب خارجی که در زیر آمده، استفاده شده است: DATA ENVELOPMENT ANALYSIS(JOE ZHU), Data Envelopment Analysis: Balanced Benchmarking(Wade D.Cook, JOE ZHU), Quantitative Model For the Formance Eveluation and Benchmarking(JOE ,ZHU),…

8-1.پیشینه تحقیق
از این روش در علوم مختلف و بویژه در بحثهای شهری در خارج و داخل کشور استفاده شده است که در اینجا به ذکر چند مورد می پردازیم.
1-8-1. تحقیقات خارجی با موضوعات شهری
تکنیکهاي کارایی و تحلیل هزینه در فرآیند فاضلاب با استفاده از تحلیل پوششی داده ها، فرانسیس هماندز و رومون سالا در سال 2009 میلادي شهر والنسیا اسپانیا.( میرحسنی:1387).
ارزیابی عملکرد شهرداري پرتغال در زمینه پسماند خشک با استفاده از تکنیکهاي ناپارامتري در تحلیل پوششی دادهها توسط سیمونز و مارکوئیز در سال 2005 که کاهش هزینهاي بالاي 100 میلیون یورو را شامل شده است (نجفی و نبوی،2:1390).
سمپیادسوزا و استوسیک با استفاده از روش DEA در سال 2003 کارایی فنی را برای 4796 شهرداری در برزیل تعیین کردند. که نتیجه نشان دهنده رابطه مستقیم بین کارایی و اندازه شهرداریهاست، همچنین ناکارایی بسیاری از شهرداریها تحت تاثیر عوامل برونزای غیر قابل کنترل مانند عوامل طبیعی، اقلیمی و پیامدهای سیاسی بوده است (اکبری، 1384: 135-136).
در سال 2006، آفونسو آنتینیو و سونیا فرناندز، امتیاز کارایی را برای 51 شهرداری پرتغالی که در ناحیه لیسبون قرارگرفتهاند به دو روش ورودی محور و خروجی محور محاسبه کردهاند (Afonso, 2006).
کاربرد تحلیل پوششی داده ها، تحت عنوان یک ابزار اقتصادي تولید، جهت ارزیابی عملکرد کارایی 19 منطقه شهرداري تایوان در جهت سوزاندن زبالهها بر مبناي داده هاي 4 ساله از سال 2002 تا 2005 توسط چانگ چن،نی بین چانگ،جنگ چانگ چن،شو جیو تسایی. Francesc Hemandez Et. al,2009)).
درسال 2009 ترزا باراکورکل و دیه گو پریور پژوهشی با عنوان بررسی کارایی و کیفیت کوتاه و بلند مدت شهرداریهای اسپانیا، انجام دادند و دریافتند که بین میزان کارایی شهرداریها در اسپانیا با اندازه شهرها ارتباط مستقیم دارد (Balaguercol, 2009).
آدریان مور و دیگران در سال 2005 با استفاده از روش DEA کارایی نسبی 11 خدمت شهرداریهای 46 شهر بزرگ ایالات متحده طی شش سال بررسی شده است و در نهایت رتبه بندیی از شهرها بر اساس میزان کارایی ارایه می‌دهد (Moore, 2005).
وارتینگتون و همکارانش در سال 2001 با استفاده از روش DEA کارایی فنی و کارایی مقیاس را برای 103 دولت محلی استرالیا اندازهگیری کردند. در این مطالعه به منظور اندازهگیری کارایی مدیریت داخلی زباله و خدمات بازیافتی آن انجام شد. نتایج نشان میدهد که از بین 103 شهرداری 42 واحد آن‌ها دارای کارایی فنی خالص هستند و 37 واحد آن‌ها دارای کارایی مقیاس هستند(محمودی خوشرو و قاسمی،106:1389).
میکائیلف و دیگران از دانشگاه سوفیا در سال 1996 کارایی را برای 24 شهرداری بلغارستان با استفاده از روش DEA ارزیابی کردند. در حقیقت آن‌ها کارایی توزیع خدمات عمومی به وسیله دولتهای محلی در بلغارستان را اندازهگرفتند و شهرداری را طبق ناکارایی طبقه بندی کردند. بر اساس مدل بازدهی ثابت نسبت به مقیاس 32 درصد از کل شهرداریها ناکارا هستند(به نقل از رهنما و رضوی،9:1391).
در سال 1989 ون ایکات و همکارانش کارایی هزینه را برای 235 شهرداری بلژیک با استفاده از روش DEA و FDH اندازه گرفتند. ستاندههای آن‌ها جمعیت کل هر شهر، طول جادهها که توسط شهرداری نگهداری میشود، تعداد شهروندان 65 سال و بیشتر، افراد ذی نفع از اعانات حداقل معیشت، تعداد جرم و جنایتهای ثبت شده در شهرداری و دانشآموزان ابتدایی و متغیر نهاده نیز مخارج جاری شهرداری بوده است. که به این نتیجه رسیدند که به وسیله روش بازده ثابت تنها 7 درصد شهرداریها کاملاً کارا هستند و با روش بازده متغیر 20 درصد از شهرداریها کارا هستند( رهنما و رضوی،1391).
1-8-2.تحقیقات داخلی با موضوعات شهری
کرامت الله زیاری و دیگران در سال1387 ارزيابي كلاسيك كارايي استان هاي كشور از لحاظ توسعه يافتگي با استفاده از روش DEAرا انجام دادند اين تحقيق، كارايي توسعه يافتگي استانهاي سيگانة كشور با استفاده از اين روش ارزيابي شده است. استفاده از اين روش علاوه بر رتبهبندي استانهاي كشور از نظر كارايي، استانهاي الگو و مختصات هدف، خروجيهاي هر استان را نيز ارائه كرده است كه در نتيجه ورودي مناسبي جهت برنامهريزيهاي ميانمدت و بلندمدت ملي به شمار ميآيد (زیاری و دیگران،275:1389).
در سال 1382 بررسی کارایی فعالیت عمرانی شهرداری اصفهان در مناطق شهری: که با استفاده از دادههای هزینه عمرانی، درآمد و تعداد پرسنل کارایی مناطق ده‌گانه شهرداری اصفهان در دو وضعیت بازده ثابت نسبت به مقیاس و بازده متغیر نسبت به مقیاس بررسی شده است. میانگین کارایی در حالت بازده ثابت نسبت به مقیاس 0.615 و مناطق کارا، منطقه چهار می باشد و میانگین کارایی برای بازده متغیر نسبت به مقیاس 0.856 و مناطق کارا مناطق دو، چهار، پنج و شش می‌باشد (اکبری، 1382: 15-10).
محمودی خوشرو و قاسمی در سال 1389 کارایی شهرداریهای استان کردستان را برای سالهای 84 تا87، با استفاده ازتحلیل پوششی دادهها انجام دادهاند. که بیشترین میانگین کارایی را شهرستان سقز داشته است و کمترین میانگین کارایی هم از آن شهرداری سریشآباد بوده است(محمودی خوشرو و قاسمی،103:1389).
اندازهگیری کارایی فنی فعالیتهای عمران شهری استان همدان طی سال‌های 1377 تا 1381 با استفاده از DEA : در این مطالعه کارایی فنی 20 شهرداری استان همدان با استفاده از روشهای ناپارامتریک و مدل بازده متغیر نسبت به مقیاس بررسی شده است. نهادههای این مدل عبارتند از: 1- درآمد کل 20 شهرداری استان همدان به صورت عملکرد و سالانه، 2- تعداد پرسنل 20 شهرداری برای 5 سال، 3- مساحت محدوده خدماتی هر کدام از شهرداریها و ستاندههای مدل شامل کل هزینههای وظیفه عمران شهری به صورت عملکرد و سالانه بوده است این مطالعه که با استفاده از نرم افزارهای WinDEA1.4 و DEA Solver انجام گرفته است، بیانگر آن است که در تمام سالها کمتر از 50 درصد شهرداریها کاملاً کارا بودهاند و همچنین شهرداریهای دمق، فیروزان، قهاوند و ملایر همواره کارایی صددرصد داشتهاند و میتوانند به عنوان الگویی برای سایر شهرداریها مطرح باشند (اکبری، 1384: 133-156).
ارزیابی عملکرد شهرداري در تفکیک مبدا پسماند با استفاده از مدل دو سطحی تحلیل پوششی دادهها: مناطق بیستگانه شهرداري تهران، در این مقاله میزان کارایی فنی مناطق بیستگانه تهران مورد بررسی قرارگرفت که نتایج بدست آمده از میزان کارایی نشان میدهد که از مجموع 20 واحد مورد بررسی ، 9 واحد کارا و در سایر واحدها با ناکارایی مواجه میباشیم. همچنین تخمین خروجیها به جهت اهمیت در درصد تفکیک وزنی حاصله مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت میزان بهرهوري مناطق براي دو سال متوالی با استفاده از شاخص مالم کوئیست بیان شده است (نجفی و نبوی،1:1390).
رهنما و رضوی در سال 1391کارایی 13 منطقه شهرداری مشهد را با استفاده از مدل تحلیل پوششی دادهها ارزیابی کردند، نتایج بررسی کارایی به روشهای مختلف نشان می‌دهد که مناطق 1، 2، 8، 9، 12 و ثامن (46.2% مناطق) در تمام روشها و مدلها در مرز کارایی قرار گرفتهاند و دارای کارایی صددرصد هستند، در حالی که سایر مناطق (53.8%) اینگونه نیستند و در تمام مدلها دارای ناکارایی هستند، البته میزان این ناکارایی متفاوت است. به صورت کلی منطقه ثامن دارای بالاترین کارایی است و مناطق 4، 5 و 6 کمترین میزان کارایی را دارا هستند. همچنین بررسی کلی کارایی نشان میدهد که در هر دو حالت CRS و VRS، 6 منطقه کارا و 7 منطقه ناکارا در شهرداری مشهد وجود دارد و میزان کارایی در بازدهی ثابت نسبت به مقیاس 0.67 و میزان کارایی در بازدهی متغیر نسبت به مقیاس 0.9 است. با توجه به این رقم میتوان گفت که این مناطق 67 درصد کارایی فنی خالص دارند و به میزان 23 درصد اندازه بهینه ندارند، به عبارت دیگر به میزان 23 درصد دچار ناکارایی مقیاس هستند(رهنما و رضوی،1:1391).
رتبهبندي و ارزيابي عملكرد شركتها و سازمانهاي تابعه شهرداري تهران، شهرداري تهران براي ساماندهي و فعال نمودن تعدادي سازمان و شركت كه از قبل براي انجام ماموريتهاي خاص تاسيس شده و در طول زمان از اهداف اوليه دور افتاده و يا به دليل تغيير ماموريتها و عدم تعريف ماموريت جديد به روزمرگي دچار شده بودند اقدام به تهيه سيستم رتبه بندي و ارزيابي عملكرد با انتخاب شاخص هاي مرتبط نمود تا بتواند ضمن بالا بردن انگيزه فعاليت براي مسئولين، كارايي و اثربخشي فعاليت ها را نيز ارتقا بخشد. اين اقدام ظرف مدت كمتر از 2 سال بسيار موثر واقع شد بطوريكه منجر به افزايش درآمد، كنترل هزينهها، شفافيت اطلاعات مالي و استفاده بهينه از دارائيها و پرسنل نيز گرديد(پورزندی و اقدامیان:1386).
در تحقیقی دیگر برآورد کارایی فنی شهرداریهای ایران، موردپژوهی، شهرداریهای مراکز استانهای کشور توسط بیدرام و همکاران برای سالهای 1387-1385 انجام شده است. در این تحقیق، کارایی فنی 30 شهرداری مراکز استانهای کشور در زمینه وظیفهی عمران شهری برای سالهای مذکور برآورد شده است و الگوی شهرداریهای ناکارا مشخص شده است. این ارزیابی بر اساس دو مدل بازدهی ثابت نسبت به مقیاس و مدل بازدهی متغییر نسبت به مقیاس صورت پذیرفته است. که در هر حال در مجموع 3 سال کمتر از 50 درصد شهرداریها در بخش عمران شهری دارای کارایی بودهاند(بیدرام و دیگران،1390).
در سال 1392، کاظمی و همکاران در مقالهایی با عنوان بررسی کارایی نواحی مختلف شهرداری مشهد با رویکرد تحلیل پوششی دادهها، کارایی 36 ناحیه شهرداری مشهد را با استفاده از مدل بازدهی ثابت نسبت به مقیاس و با رویکرد ورودی و خروجی محور را اندازهگیری نمودند. متغییرهای تحقیق شامل 5 ورودی و 6 خروجی بوده است. نتایج تحقیق حاکی از آن بوده است که 55 درصد نواحی کارا بودهاند، کمترین میزان کارایی 20 درصد بوده است، 15ناحیه روند صعودی داشتند و بقیه نواحی از روند ثابت برخوردار بودهاند(کاظمی و دیگران،1392: 132-113).
1-9 . متغییرها و شاخصهای تحقیق
در این تحقیق مناطق 13گانه شهرداری مشهد، به 5 بخش تقسیم شده است. که این 5 بخش عبارتند از: بخش فضای سبز و پارکها، بخش جمعآوری زباله، بخش فنی- عمران، بخش شهرسازی و بخش اداری – مالی. که برای ارزیابی کارایی هر کدام از این مناطق، متغییرهایی به عنوان ورودی و خروجی برای هر کدام از بخشها درنظرگرفته شده است و بر اساس آنها سنجش کارایی صورت گرفته است. بعد از این که ارزیابی بصورت بخشی و برای پنج بخش در نظر گرفته شد، شش سری فرم تهیه شد که پنج فرم برای پنج بخش درنظرگرفته شده است علاوه بر این، یکسری فرم هم اطلاعات کلی مناطق را در برداشت که متغییرهای آن به سایر بخش ها اضافه شده است. در انتها نیز با مشورت با متخصصان و مدیران شهری بویژه معاونت های برنامهریزی مناطق بعضی متغییرها از این فرمها کم و بعضی متغییرها به آنها افزوده شد. در نتیجه متغییرهای زیر در ارزیابی کارایی مناطق بکارگرفته شدند، که در جدول زیر بصورت بخشی آورده شدهاند. بعد از سنجش کارایی مناطق، به بررسی رابطه مقادیر کارایی مناطق با برخی متغییرهای ساختاری(از قبیل: تراکم جمعیت مناطق، درآمدسرانه خانوار، حجم سرمایهگذاری مناطق، درآمدسرانه مناطق، مساحت سکونتگاههای غیررسمی، درصد مساحت بافت فرسوده مناطق به کل مساحت مناطق) پرداخته میشود. به خاطر عدم دسترسی به اطلاعات بیشتر و در دسترس بودن اطلاعات همین بخشها، کارایی همین 5 بخش، با همین تعداد متغییر ارزیابی شده است.
جدول 1-1- مدل اولیه سنجش میزان کارایی مناطق شهر مشهد
ستاندههادادههابخشسرانه فضای سبز (پارک)
مساحت تحت پوشش آبیاری مکانیزه
سطح فضاهای عمومی مبلمان شده شهریتعدادپرسنل
هزینه های خدمات شهری
تراکم جمعیت
سرانه اعتبارات احداث فضای سبزفضای سبز و پارکهاتعداد واحدهای مسکونی(تحت پوشش)
حجم زباله جمع‌آوری شده
حجم زباله جارو شده
مساحت معابر نظافت شده
درصد رفت و روب مکانیزه معابرمیانگین تولید زباله
سرانه هزینه نظافت
سرانه تولید زباله خانگی
تعداد کارکنانجمعآوری زبالهسطح فضاهای عمومی مبلمان شده شهری
سطح کل کانال‌های احداث شده در منطقه
سطح املاک تملک شده بری احداث پروژههاهزینه های عمرانی
مساحت مناطقفنی و عمرانوسعت زیربنای پروانه صادره
وسعت زیربنای پایانکار صادره
درصد وصول درآمد مصوب
سطح فضاهای طراحی شده شهری
میزان منابع پروژه‌های مشارکتیمراجعات به بخش شهرسازی
تراکم جمعیت
بودجه خدمات شهری و عمرانیشهرسازیدرصد وصول درآمد مصوب
تعداد نامه‌های وارده به اتوماسیون اداری
درآمد سرانه مناطقمراجعات به شهرداری
هزینه های اداری
تعدادپرسنلاداری و مالیجدول 1-2-متغییرهای ساختاری تاثیرگذار بر مقادیر کارایی مناطق شهر مشهد
متغییرهای ساختاریتراکم جمعیتدرآمد سرانه مناطقدرآمد سرانه خانوارمساحت سکونتگاههای غیررسمیحجم سرمایه گذاری مناطقدرصدمساحت بافت فرسوده، به کل مساحت مناطق
1-10. مدل مفهومی تحقیق
همان طور که در نمودار زیر دیده میشود، مدل مفهومی تحقیق شامل ارزیابی کارایی کل مناطق میشود که به پنج بخش تقسیم میشود، این مدل همچنین شامل 6 متغییر ساختاری میشود که در ارزیابی کارایی مناطق تاثیرگذار است. در واقع این مدل نشان دهنده این هست که برای ارزیابی کارایی مناطق از متغییر های 6 بخش استفاده شده است که مجموع کارایی بخشها، کارایی کل شهرداری را مشخص میکند، از سویی دیگر این مدل نشان میدهد که 6متغییر ساختاری بر روی مقادیر کارایی مناطق و کارایی کل شهرداری تاثیر گذارند.
شکل1-1، مدل مفهومی تحقیق
1-11.قلمروی مکانی تحقیق
محدودهی مورد مطالعه تحقیق، 13 منطقه شهرداری شهرمشهد است.
1-12.قلمروی زمانی تحقیق
قلمروی زمانی تحقیق، بازه زمانی بین سالهای1391-1389را دربرمیگیرد. علت این امر یکی نشان دادن روند کارایی مناطق در سالهای مختلف است و دیگر اینکه آمار این سه سال کاملتر از سایر سالها بوده است.
1-13.موانع و مشکلات تحقیق
موانع و مشکلات تحقیق به دو دسته تقسیم میشدند، از یک سو منابع فارسی که بتوان با تکیه به آنها نحوهی نصب و اجرا و کار با نرمافزار را آموخت موجود نبود، از سویی دیگر مشکل جمعآوری آمار و اطلاعات بود. از مهمترین مشکلات جمع آوری اطلاعات میتوان به موارد زیر می توان اشاره کرد:
طولانی شدن فرآیند جمعآوری اطلاعات
عدم ارائه اطلاعات برخی از مناطق
عدم ارائه برخی اطلاعات همچون میزان درآمد، میزان هزینه ها و…..
نداشتن آمار شفاف و صحیح از برخی از متغییرها
عدم تعریف مناسب متغییرها و پارامترها برای برخی از بخشها
اگر چه سالنامه های آماری شهرداری مشهد کمک بسیاری نمود با این حال باید گفت این سالنامهها جامع و شامل نبودند و بعضی اطلاعات مالی، از قبیل درآمد، هزینه ها و… در آن ها گنجانده نشده بود.
1-14.جمعبندی و نتیجهگیری فصل اول
در این فصل ابتدا مسئله تحقیق بیان شد، سوالات تحقیق در راستای مساله تحقیق بیان شدند، در ادامه به ضرورت تحقیق و چرایی انجام این تحقیق، چرایی استفاده از مدل و چرایی مطالعه منطقه مورد مطالعه



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید