گروه برنامه ریزی توسعه منطقه ای
پایان نامه کارشناسی ارشد
بررسی امکان کاربرد زیست منطقه گرایی در تعیین زیست منطقه های ایران
نمونه : منطقه غربی خراسان رضوی
استاد راهنما :
دکتر محمد شیخی
استاد مشاور:
دکتر مظفر صرافی
نیمسال اول 91- 92
دانشجو:
مریم اولیایی
تقدیم به برنامه ریزان فضایی ایران
چکیده :
در کشور پهناور ایران تنوع منابع،اقلیم وقومیت ها نشان از این دارد که توسعه منطقه ای نه تنها یکسان رخ نخواهد داد، که فرآیندهای منجر به توسعه نیز متفاوت خواهند بود این تفاوت در فرآیندها می بایست نشات گرفته از تفاوت های هر منطقه و یکپارچگی پهنه های متفاوت باشد. مهمترین مولفه های این یکپارچه سازی برای هر واحد متفاوت اجتماع، محیط طبیعی و اقتصاد (رابطه بین اجتماع ومحیط طبیعی) می باشد. این پژوهش در پی یافتن آن پهنه های فضایی است که مناسبترین قلمرو این یکپارچگی باشند .
در ازای پهنه های گفته شده در کشور تجارب مختلفی از تقسیمات سرزمینی را منطقه بندی های صورت گرفته تا کنون ارائه داده اند، هرکدام در پی برقرای سطحی از یکپارچگی، و نتیجه معمولا در ارائه تعاریف مختلفی از منطقه و در پی آن تقسیمات متعدد منطقه ای خلاصه شده است که منجر به تغییرات مداوم در کالبد سرزمین از قبیل مرزها و محیط فیزیکی مناطق شده، تغییراتی که عمدتا بدون توجه به تعلقات سرزمینی مردمانش وبه گونه ای غیرارگانیک انجام پذیرفته است. خطوطی که در نتیجه این تقسیمات غیرارگانیک برچشم انداز کشور ترسیم می شوند حقیقت طبیعت سرزمین را نامرئی وغیرقابل مشاهده ساخته است. چنانچه آغاز توسعه را فرایندی محلی – مردمی بینگاریم تعیین پهنه های گفته شده مبنای متفاوتی برای یکپارچگی خواهند داشت که هدف عمده آن توسعه اجتماعات محلی در همیاری منطقه ایست .
پژوهش حاضر در راستای پاسخگویی به دو سوال در حوزه های نظری و کاربردی صورت گرفته است: سوال اول) در پرتو دیدگاههای نوین توسعه منطقه ای آیا امکان کاربرد نظریه زیست منطقه گرایی در ایران وجود دارد ؟ سوال دوم) در صورت امکان کاربرد ،آیا آنگونه که در ادبیات این نظریه ادعا می شود آیا تعیین محدوده / تحدید حدود زیست منطقه ها به عنوان یک واحد فضایی امکان پذیر است؟ به منظور پاسخ دهی به سوالات مذکور، از روش های اسنادی دربخش تئوری وروش ناحیه بندی کارتوگرافیکی (هم پوشانی لایه های مختلف اطلاعاتی در محیطGISدر بخش عملی استفاده شده است.
نتایج تحقیق، امکان کاربرد این نظریه را از لحاظ تئوری وعملی در ایران تایید می کنند. در این خصوص زیست منطقه گرایی مهمترین فاکتورهای لازم را جهت منطقه بندی مطلوب وپایدار سرزمینی پوشش می دهد و در بعد عملی نیز با توجه به مجموعه داده های در دسترس امکان نمایش زیست منطقه ها به عنوان تجلی فضایی نظریه زیست منطقه گرایی مورد تایید مطالعه حاضر قرار گرفت .
کلید واژگان : توسعه پایدار، منطقه، منطقه بندی، زیست منطقه گرایی، زیست منطقه
تشکر و قدردانی :
پس از لطف و عنایت پروردگار که نعمت تحصیل علم را به من ارزانی نمود،
سپاسگزارم از استاد گرامی ام جناب آقای دکتر محمد شیخی که یاری ها و راهنمایی های بی دریغشان در رسیدن به اهداف این پژوهش راهگشای من بود .
تشکر و سپاس فراوان خود را تقدیم استاد گرامی ام جناب آقای دکتر مظفر صرافی می نمایم که در تمام مدت انجام این پروژه همواره از راهنمایی وهمراهی ایشان در تمامی زمینه ها اعم از یافتن منابع و مقالات مورد نیاز و رفع مشکلات وموانع موجود بر سر راه پیشرفت پروژه این مطالعه برخوردار بوده ام و انجام موفقیت آمیز این پروژه بدون مساعدت ولطف ایشان میسر نبود .
محبت استاد گرامی جناب آقای دکتر محمود ضیایی که وقت ارزشمند خود را صرف بررسی وارزیابی این پایان نامه نمودند نیز قابل تقدیر وسپاس فراوان است .
همچنین لازم می دانم از جناب آقای محمدرضا راجی که زحمت بخش نرم افزاری این مطالعه را برعهده داشتند قدردانی نمایم .
در اینجا ضروری می دانم از دیگر اساتید ارجمندم که در دانشگاه از کلاس ها، درسها وایده هایشان استفاده نمودم و بخش بزرگی از اطلاعات ناچیز خود را مرهون زحمات ایشان هستم نیز تشکر کنم .

فرم تعهد نامه نگارش پایان نامه
اینجانب مریم اولیایی ترشیز دانشجوی رشته برنامه ریزی توسعه منطقه ای در مقطع کارشناسی ارشد متعهد می شوم که در نگارش پایان نامه با عنوان بررسی امکان کاربرد زیست منطقه گرایی در تعیین زیست منطقه های ایران.نمونه موردی : غرب خراسان رضوی اصول امانت داری و حقوق مالکیت معنوی مربوط به منابع و ماخذ مورد استفاده را رعایت کرده و در صورت اثبات خلاف دانشگاه مجاز است طبق مقررات با اینجانب رفتار نمایند.
تاریخ
امضا دانشجو مریم اولیایی
کلیه حقوق مادی ومعنوی مترتب بر نتایج مطالعات، ابتکارات و نوآوریهای ناشی از تحقیق موضوع این پایان نامه متعلق به دانشگاه علامه طباطبایی می باشد .
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات پژوهش
1-1 مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-2 طرح مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………6
1 – 4اهداف مبنای پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-4-1 اهداف اصلی پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-4-2 اهداف کاربردی پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-5 سوالات پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-6پیشینه تجربی زیست منطقه گرایی ………………………………………………………………………………………………………………..8
1-6-1 پیشینه تحقیقات داخلی………………………………………………………………………………………………………………………..9
1-6-2 پیشینه تحقیقات خارجی……………………………………………………………………………………………………………………11
فصل دوم : مبانی و چارچوب نظری پژوهش
2-1 تعریف مفاهیم…………………………………………………………………………………………………………………………………..17
2-1-1 توسعه پایدار…………………………………………………………………………………………………………………………………17
2-1-2منطقه بندی…………………………………………………………………………………………………………………………………..18
2-1-3منطقه……………………………………………………………………………………………………………………………………………19
2-1-4 زیست منطقه گرایی……………………………………………………………………………………………………………………….20
2-1-5 مفهوم زیست منطقه……………………………………………………………………………………………………………………….21
2-2 مبانی نظری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………..22
2-2-1 توسعه و فضا…………………………………………………………………………………………………………………………………….22
2-2-1-1 مفهوم فضا……………………………………………………………………………………………………………………………..24
2-2-1-2 فضا و توسعه فضایی……………………………………………………………………………………………………………….26
2-2-2تئوری توسعه پایدار…………………………………………………………………………………………………………………………….27
2-2-2-1چشم انداز توسعه پایدار منطقه ای……………………………………………………………………………………………..29
2-2-3سرمایه اجتماعی و هویت منطقه ای……………………………………………………………………………………………………….. 32
2-2-4 هویت مکان…………………………………………………………………………………………………………………………………………34
2-2-5 مناسبات اجتماعات محلی و مکان………………………………………………………………………………………………………….37
2-2-6منطقه و انواع آن……………………………………………………………………………………………………………………………………. 38
2-2-6-1منطقه وحوزه همگن…………………………………………………………………………………………………………………..40
2-2-6-2منطقه کارکردی…………………………………………………………………………………………………………………………..42
2-2-6-3منطقه برنامه ریزی………………………………………………………………………………………………………………………43
2-2-6-4منطقه کانونی………………………………………………………………………………………………………………………………44
2-2-7منطقه بندی وتحدید حدود مناطق……………………………………………………………………………………………………………44
2-2-8. زیست منطقه گرایی…………………………………………………………………………………………………………………………….47
2-2-8-1 مروری برتاریخچه زیست منطقه گرایی………………………………………………………………………………………..50
2-2-8-2ساختار زیست منطقه…………………………………………………………………………………………………………………..54
2-3 منطقه بندی در ایران(مروری بر تجارب منطقه بندی کشور)………………………………………………………………………..57
-23-1سابقه منطقه بندی درایران………………………………………………………………………………………………………………………57
-23-2 مهم ترین منطقه بندی ها………………………………………………………………………………………………………………………60
1-2-3-2 . منطقه بندی های طبیعی………………………………………………………………………………………………………….60
3-2-2-1-1منطقه بندی اهلرز…………………………………………………………………………………………………………….60
3-2-2-1-2منطقه بندی جاماب………………………………………………………………………………………………………….60
2-2-3-2 منطقه بندی های اجرایی…………………………………………………………………………………………………………..62
2-3-2-2-1 منطقه بندی آموزش وپرورش…………………………………………………………………………………………..62
2-3-2-2-2 منطقه بندی جهاد سازندگی……………………………………………………………………………………………..62
2-3-2-2-3 تعیین مناطق محروم………………………………………………………………………………………………………..63
2-3-2-2-4 تعیین مناطق خدمات رسانی…………………………………………………………………………………………….64
2-3-2-2-5 منطقه بندی طرح جامع کشت………………………………………………………………………………………….662-3-2-2-6 منطقه بندی طرح جامع تولید وتوزیع پروتئین…………………………………………………………………….67
2-3-2-2-7 منطقه بندی شرکت مخابرات……………………………………………………………………………………………68
2-3-2-2-8 منطقه بندی وزارت نیرو…………………………………………………………………………………………………..69
2-3-2-3 منطقه بندی به منظور تعیین مناطق برنامه ریزی…………………………………………………………………………….69
2-3-2-3-1منطقه بندی بتل……………………………………………………………………………………………………………….69
2-3-2-3-2منطقه بندی طرح کالبدی ملی………………………………………………………………………………………….70
2-3-2-3-3منطقه بندی ستیران……………………………………………………………………………………………………..72
2-3-2-3-4منطقه بندی کلان کشور……………………………………………………………………………………………….74
2-3-2-3-5منطقه بندی گزارش ملی توسعه انسانی………………………………………………………………………….73
2-3-2-4 منطقه بندی سیاسی – اداری کشور………………………………………………………………………………………75
2-3-2-4-1آمایش سیاسی مناطق در ایران ………………………………………………………………………………75
2-3-2-4-2منطقه بندی ایالتی……………………………………………………………………………………………………….77
2-3-2-4-3تقسیمات کشوری………………………………………………………………………………………………………79
2-3-2-4-4نقش آمایش سیاسی فضادرتوسعه مناطق……………………………………………………………………….81
2-3-3 بررسی پوشش تئوریک زیست منطقه گرایی………………………………………………………………………………………82
2-4 جمع بندی و استنتاج……………………………………………………………………………………………………………………………….86
2-5چارچوب نظری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………..89
2-6 مدل نظری پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………..91
2-7 مدل تحلیلی پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………92
فصل سوم : متدلوژی و روش شناسی پژوهش
3متدلوژی و روش شناسی پژوهش………………………………………………………………………………………………93
3-1 انواع روش های تعیین مناطق…………………………………………………………………………………………………………………..93
3-1-1تعیین محدوده مناطق قراردادی…………………………………………………………………………………………………………93
3-1-1-1روش شاخصهای وزن دار……………………………………………………………………………………………….93
3-1-1-2روش تحلیل عوامل………………………………………………………………………………………………………..96
3-1-2تعیین محدوده مناطق کارکردی………………………………………………………………………………………………………..96
3-1-2-1روش تحلیل جریان ها……………………………………………………………………………………………………96
3-1-2-2روش آنالیز جاذبه…………………………………………………………………………………………………………..97
3-1-3بررسی و جمع بندی روشهای معرفی شده………………………………………………………………………………………..99
3-2معرفی روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………..100
3-2-1 روش اسنادی…………………………………………………………………………………………………………………….101
3-2-2ناحیه بندی کارتوگرافیکی……………………………………………………………………………………………………….101
3-3 معرفی محدوده مطالعاتی……………………………………………………………………………………………………………….101
3-4مجموع داده های اطلاعاتی……………………………………………………………………………………………………………..101
3-4-1 تکنیک ترکیب لایه های اطلاعاتی………………………………………………………………………………………….102
فصل چهارم : معرفی منطقه مورد مطالعه
4. معرفی منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………105
4-1 اوضاع تاریخی منطقه خراسان……………………………………………………………………………………………………………….106
4-1-1اوضاع خراسان در ادوار تاریخی…………………………………………………………………………………………………….106
4-2پیشینه فرهنگی منطقه خراسان ……………………………………………………………………………………………………………….111
4-2-1قبایل وطوایف…………………………………………………………………………………………………………………………….111
4-2-2مذهب در منطقه …………………………………………………………………………………………………………………………112
4-3 جغرافیای طبیعی منطقه…………………………………………………………………………………………………………………………113
4-3-1ناهمواری ها……………………………………………………………………………………………………………………………….114
4-3-2 ترکیب تیپ اراضی منطقه……………………………………………………………………………………………………………115
4-3-3ترکیب خاک در منطقه…………………………………………………………………………………………………………………116
4-3-4اقلیم منطقه………………………………………………………………………………………………………………………………….117
4-3-5 ترکیب پوشش اراضی منطقه……………………………………………………………………………………………………….118
4-3-6منابع آب……………………………………………………………………………………………………………………………………119
4-3-6-1منابع آب سطحی……………………………………………………………………………………………………………..119
4-3-6-2منابع آب زیرزمینی…………………………………………………………………………………………………………..120
4-3-6-3 حوزه های آبریز……………………………………………………………………………………………………………..120
4-4 شهرستان کاشمر…………………………………………………………………………………………………………………………………..123
4-4-1وسعت،حدود وموقعیت جغرافیایی………………………………………………………………………………………………..123
4-4-2 مروری بر پیشینه تاریخی منطقه…………………………………………………………………………………………………..124
4-4-3 موقعیت جغرافیایی ترشیز…………………………………………………………………………………………………………..127
4-4-4 زیرساخت های محیط طبیعی……………………………………………………………………………………………………..130
4-4-4-1 .وضعیت طبیعی وتوپوگرافی ………………………………………………………………………………………….130
4-4-4-2 بررسی ویژگی های اقلیمی شهرستان کاشمر……………………………………………………………………..132
4-5 تشریح فرایند پروژه عملی پژوهش………………………………………………………………………………………………………135
4-5-1 مجموع داده های اطلاعاتی………………………………………………………………………………………………………..136
4-5-2 ساختار مناطق ومکانیزم آماده سازی لایه های اطلاعاتی………………………………………………………………..137
4-5-2-1 منطقه اکولوژیک…………………………………………………………………………………………………………..137
4-5-2-2 منطقه توپوگرافیک…………………………………………………………………………………………………………138
4-5-2-3 منطقه اقلیمی…………………………………………………………………………………………………………………139
4-5-2-4 منطقه اقتصادی………………………………………………………………………………………………………………140
4-5-2-5منطقه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………141
4-5-2-6منطقه فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………………142
4-5-3 ترکیب لایه های اطلاعاتی به منظور معرفی زیست منطقه………………………………………………………………143
4-5-4 ساختار زیست منطقه نهایی………………………………………………………………………………………………………..144
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات
6-1 تحلیل و نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………162
6-2 پاسخ به سوالات پژوهش……………………………………………………………………………………………………..164
6-3 محدودیت های پژوهش………………………………………………………………………………………………………..166
6-4 پیشنهادات پژوهش……………………………………………………………………………………………………………….166
6-4-1پیشنهادات کاربردی…………………………………………………………………………………………………….167
6-4-2 پیشنهادات برای تحقیقات آینده …………………………………………………………………………………167
پیوست : ……………………………………………………………………………………………………………………………168
فهرست منابع : …………………………………………………………………………………………………………………….174
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………………. .181
صفحه عنوان انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………182
فهرست جدول ها
جدول 2-1 : انواع منطقه بندی ها………………………………………………………………………………………………………………….44
جدول 2-2 : دسته بندی طرح های مطالعاتی منطقه بندی براساس اهداف سازمانی مطرح شده………………………………38
جدول 4-1 : تحولات تقسیمات سیاسی – اداری خراسان در طول تاریخ………………………………………………………….110
جدول 4-2 : مساحت ودرصد تیپ اراضی در کل منطقه مورد مطالعه………………………………………………………………115
جدول 4-3 : طبقه بندی ومساحت خاک در کل منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………116
جدول 4-4 : اقلیم در منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………..117
جدول 4-5 : ترکیب پوشش اراضی منطقه……………………………………………………………………………………………………118
جدول 4-6 : تقسیمات حوزه آبریز در کل منطقه مورد مطالعه………………………………………………………………………..121
جدول 4-7 : تقسیمات کشوری شهرستان کاشمر………………………………………………………………………………………….124
جدول شماره 4-8 : بادهای محلی شهرستان کاشمر وانواع آن ………………………………………………………………………135
جدول شماره 1 (ضمیمه) : کلیات جمعیتی منطقه غرب خراسان………………………………………………………………………146
جدول شماره 2(ضمیمه): مشخصات عمومی شهرستان ها براساس تقسیمات کشوری………………………………………..148
فهرست تصاویر
شکل 1-1 : نمایش ساختار مطالعاتی پژوهش…………………………………………………………………………………………………8
شکل 1-2 : زیست منطقه های استان گیلان ………………………………………………………………………………………………….10
شکل2-1 : گلدان توسعه پایدار منطقه ای ……………………………………………………………………………………………………..30
شکل3-1 : تحدید حدود مناطق شکلی ………………………………………………………………………………………………………..95
شکل 3-2 : نمایش نحوه هم پوشانی لایه های اطلاعاتی مختلف برای معرفی زیست منطقه…………………………….104
شکل شماره 4-1 : نمایش نحوه تقسیم بندی زیست منطقه های نهایی…………………………………………………………….145
فهرست نقشه ها
نقشه1-1 : زیست منطقه های استرالیا………………………………………………………………………………………………………….13
نقشه1-2 : زیست منطقه های ایالت کالیفرنیا………………………………………………………………………………………………..16
نقشه شماره 1 : نقشه پایه منطقه مطالعاتی…………………………………………………………………………………………………..146
نقشه شماره 2 : نقشه حوزه های آبریز منطقه مطالعاتی ……………………………………………………………………………….147
نقشه شماره 3 : نقشه اقلیم منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………148
نقشه شماره 4 : طبقه بندی توپوگرافیک منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………149
نقشه شماره 5 : منطقه بندی اکولوژیک …………………………………………………………………………………………………….150
نقشه شماره 6 : نقشه خاک در منطقه ……………………………………………………………………………………………………….151
نقشه شماره7 : نقشه تیپ اراضی در منطقه………………………………………………………………………………………………..152
نقشه شماره 8 : منطقه بندی توپوگرافیک…………………………………………………………………………………………………..153
نقشه شماره 9 : نقشه اقلیم دومارتن…………………………………………………………………………………………………………154
نقشه شماره 10: الگوی مراجعات آبادی ها……………………………………………………………………………………………..155
نقشه شماره 11: پوشش اراضی……………………………………………………………………………………………………………..156
نقشه شماره 12: منطقه بندی اقتصادی……………………………………………………………………………………………………157
نقشه شماره 13: بلوک های تاریخی منطقه……………………………………………………………………………………………..158
نقشه شماره 14 : منطقه همگن فرهنگی…………………………………………………………………………………………………159
نقشه شماره 15 : نقشه زیست منطقه……………………………………………………………………………………………………..160
نقشه شماره 16 : ساختار نهایی زیست منطقه…………………………………………………………………………………………161
فصل اول- کلیات پژوهش
1-1 . مقدمه
در کشور پهناور ایران با منابع، قومیت ها و اقلیم های متفاوت توسعه منطقه ای نه تنها نمی تواند یکسان رخ دهد که فرآیندهای منجر به توسعه نیز متفاوت خواهند بود. تفاوت در فرآیندها می بایست نشات گرفته از تفاوت های هر منطقه و یکپارچگی پهنه های متفاوت باشد از سویی مهمترین مولفه های یکپارچه سازی برای هرواحد متفاوت اجتماع، محیط طبیعی و اقتصاد (رابطه بین اجتماع ومحیط طبیعی) می باشد. در ازای پهنه های گفته شده در کشور تجارب مختلفی از تقسیمات سرزمینی را منطقه بندی های صورت گرفته تا کنون ارائه داده اند، هرکدام در پی برقرای سطحی از یکپارچگی، و نتیجه معمولا در ارائه تعاریف مختلفی از منطقه و در پی آن تقسیمات متعدد منطقه ای خلاصه شده است که منجر به تغییرات مداوم در کالبد سرزمین از قبیل مرزها و محیط فیزیکی مناطق شده، تغییراتی که عمدتا بدون توجه به تعلقات سرزمینی مردمانش وبه گونه ای غیرارگانیک انجام پذیرفته است. خطوطی که در نتیجه این تقسیمات غیرارگانیک برچشم انداز کشور ترسیم می شوند حقیقت طبیعت سرزمین را نامرئی وغیرقابل مشاهده ساخته و سایر انواعی که زمین و منابعش را با آنان سهیم هستیم نادیده می گیرند. چنانچه آغاز توسعه را فرایندی محلی – مردمی بینگاریم تعیین پهنه های گفته شده مبنای متفاوتی برای یکپارچگی خواهند داشت که هدف عمده آن توسعه اجتماعات محلی در همیاری منطقه ایست.
پذیرفتن این اصل که تنها راه ادامه زندگی برروی این کره خاکی تجدید نظر در رویه ای است که تاکنون به سوی توسعه مناطق پیموده ایم، مستلزم تعریف دوباره ای از رابطه انسان با طبیعت خواهد بود طبیعتی که به راحتی به نام توسعه آن را نادیده گرفته ایم.در این راستا و در حرکت به سوی توسعه پایدار منطقه ای، به نگرشی نوین نیازمندیم تا مبتنی برآن تفکر سازمان دهی فضای سرزمین را برمبنایی متفاوت نسبت به آنچه تاکنون دنبال می شده است استوار سازیم پژوهش حاضر در پی یافتن پهنه های فضایی است که بهترین قلمرو این یکپارچگی باشند و بر این اساس تئوری زیست منطقه گرایی مبنای نظری این پژوهش برای رسیدن به هدف فوق خواهد بود .
این مطالعه با معرفی تئوری زیست منطقه گرایی به عنوان یکی از دیدگاههای نوین توسعه منطقه ای در پی آن است که با تاکید عمده بر مکان و محیط زیست مفهوم متفاوتی از منطقه را ارائه دهد، مفهومی فراتر از یک مکان فیزیکی که به طور خاص اشاره به مکان زندگی(Life – Place) هرفرد دارد. بنابراین نه مفهوم اداری-رسمی منطقه را برای درک آن کافی دانسته و نه منطقه رابرمبنای اهداف کاربردی متفاوت، آنچنان که موردنظر سازمان های گوناگون است تعریف می کند. منطقه موردنظر این رویکرد منطقه ای خواهد بود برای زندگی که علاوه بربعد مکانی مفهوم تعلق منطقه ای را در پیوند با تاریخ منطقه همراه خود خواهد داشت. ازاین رو زیست منطقه گرایی را نگاهی دیگر به جهان می دانیم که با تعریف مناطق آغاز شده و تاکید برتوسعه در ظرفی مشخص وجه تمایزآن از سایر نظریات محیط زیست گرایان است. تاکید زیست منطقه گرایی بر مکان واجتماعات زیستی قطعا روال کنونی در برخورد با موضوعات اکولوژیکی وانسانی را تغییر خواهد داد.
با توجه به مطالب فوق، پژوهش حاضر در راستای پاسخگویی به دو سوال در حوزه های نظری و کاربردی صورت گرفته است: سوال اول) در پرتو دیدگاههای نوین توسعه منطقه ای آیا امکان کاربرد نظریه منطقه گرایی زیستی در ایران وجود دارد ؟ سوال دوم) در صورت امکان کاربرد ،آیا آنگونه که در ادبیات این نظریه ادعا می شود امکان تعیین محدوده / تحدید حدود زیست منطقه ها به عنوان یک واحد فضایی وجود دارد؟ پاسخ به این دو سوال، علاوه بر شناخت رویکرد کلی تئوری زیست منطقه گرایی در مقابل سیاست های منطقه بندی کشور، می تواند پوشش تئوریک و کاربردی این نظریه را در شرایط ایران مورد آزمون قرار داده و در قیاس با تفکراتی که تا کنون به منطقه بندی های متعدد کشور انجامیدند یافته های قابل توجهی را در تحلیل نظری وکاربردی این نظریه در امر منطقه بندی ارائه نماید.
با توجه به این امر که در کشور ما از تئوری مورد بحث و ریشه های نظری آن که قطعا بر سیر تکامل این نظریه بسیار موثر بوده، معرفی کاملی صورت نگرفته و به منظور شناخت و تحلیل فاکتورهای موثر بر تعیین منطقه در تئوری راهنمای پژوهش، مبنای نظری و فروض پایه زیست منطقه گرایی را در بخش دوم به عنوان بخشی از مبانی نظری مطالعه معرفی خواهیم کرد. به منظور بررسی مفهوم منطقه در نظام تقسیماتی و منطقه بندی کشور بر اساس تجارب و مطالعاتی که تا کنون صورت گرفته بخش سوم پژوهش حاضر، به مروری نسبتا جامع بر مهمترین مطالعات نظری و کاربردی پیشین در حوزه منطقه بندی کشور اختصاص یافته است. در بخش چهارم، مبحث روش شناسی پژوهش عنوان شده است مجموع داده های اطلاعاتی و روش تلفیق داده ها در بخش عملی پژوهش معرفی شده اند. بخش پنجم معرفی منطقه مورد مطالعه می باشد که دراین فصل تلاش شده برای آشنایی بیشتر با ناحیه مشخصات کلی از آن بر اساس اصول مطرح شده در نظریه زیست منطقه گرایی ارائه شود مجموع داده های اطلاعاتی مورد استفاده و تکنیک ترکیب آنها در پایان این فصل به طور کامل تشریح شده ودر نهایت مجموع نقشه هایی که از ترکیب وتلفیق این لایه های اطلاعاتی حاصل شده اند در پایان بخش به نمایش درآمده اند . و در بخش پایانی نیز ضمن ارائه نتیجه گیری نهایی از کاربرد تئوریک وتکنیکی این نظریه، سوالات اصلی پژوهش پاسخ داده خواهند شد .
به لحاظ روش شناختی، تحقیق حاضر بر پایه رویکردهای مطالعه اسنادی و ناحیه بندی کارتوگرافیک انجام شده است. با توجه به ناشناخته بودن تئوری زیست منطقه گرایی در کشور ما به منظور شناخت کامل این نظریه و فاکتورهای موثر بر تعریف زیست منطقه در الگوی موردنظر و مقایسه پایه نظری این تئوری، با آنچه در رویکرد های جاری نظام تقسیماتی ومنطقه بندی ایران صورت پذیرفته از منابع علمی- از جمله کتب، مقالات علمی و طرح های پژوهشی- استفاده شده است. همچنین در بخش کاربردی تحقیق و به منظور امکان سنجی کاربردی این نظریه در تعیین مناطق و تعیین حدود زیست منطقه در محدوده مورد مطالعه از روش های هم پوشانی لایه های اطلاعاتی استفاده شده است. در این راستا نرم افزار GIS به عنوان مناسب ترین ابزاری که به طور همزمان نمایش گرافیکی و تحلیل داده های ورودی را امکان پذیر می نمود، مورد استفاده قرار گرفت.از مهمترین دستورات کاربردی نرم افزار فوق که امکان ریز پهنه بندی منطقه مبتنی بر اصل همگنی نقاط وسپس تعیین پهنه های مورد نظر براساس اصل مجاورت را امکان پذیر می نمود دستور Combine و Overlayبود که به عنوان تکنیک های همپوشانی متناسب با هدف این مطالعه انتخاب گردید .
1-2.طرح مسئله
تمدن انسانی بخشی از جهان طبیعی است. درطول زمان و وابسته به حفاظت از طبیعت برای تداوم خویش. ارتباط متقابل بین انسان وطبیعت در طی زمان ویژگی خاصی به هر منطقه بخشیده به طوریکه آن را متمایز از سایرنقاط کرده است از این رو به منظور حفظ ویژگی های خاص هرنقطه ، شناخت و درک عمیق از سامانه های طبیعی آنجا ضروری است .
دستاورد ورود جوامع به عصراطلاعات گسسته شدن پیوندهای دیرین انسان با محیط پیرامونش بوده است و آنچه در گذشته پیوند جوامع را به یکدیگر و به طبیعت پیرامون سبب می شده ، جای خود را به عناصر تازه ای داد که محصول جوامع صنعتی بودند. ایجاد مناطق یکنواخت بدون همخوانی بانیازهای زیستی ساکنانشان که تعاملات گذشته جوامع با محیط پیرامون را به فراموشی سپرده اند محصول روابط جدید جهانی است. پذیرفتن این اصل که تنها راه ادامه زندگی برروی این کره خاکی تجدید نظر در رویه ای است که تاکنون پیموده ایم مستلزم تعریف دوباره ای از رابطه انسان با طبیعت مادر خواهد بود.
در سرزمین پهناور ایران نیز وجود قومیت ها، منابع و اقلیم های متفاوت، نشان از این دارد که توسعه منطقه ای نه تنها یکسان رخ نخواهد داد که فرایندهای منجربه توسعه نیز متفاوت خواهند بود. این تفاوت در فرایندها می بایست نشـأت گرفته از تفاوت های هر منطقه و یکپارچگی پهنه های متفاوت باشد. مهمترین مولفه های این یکپارچه سازی برای هرواحد متفاوت اجتماع، محیط طبیعی و اقتصاد (رابطه بین اجتماع ومحیط طبیعی) می باشند. پژوهش حاضر در پی یافتن این پهنه های فضایی است که بهترین قلمرو این یکپارچگی می باشند.
در طول زمان و بنا به اهداف گوناگون در ازای پهنه های گفته شده تقسیمات منطقه ای مختلفی مختلفی در کشور صورت گرفته است که، از مهمترین آنها تقسیم کشور به مناطق اداری تحت عنوان”تقسیمات کشوری” می باشد که با هدف عمده “تسهیل در اعمال حاکمیت دولت” از یکسو و”انتظام فعالیت های بخشی” ازسوی دیگر انجام شده ودر پی آن سطحی از یکپارچگی بنابر قدرت فائقه از بالا برقرار می شود. اما چنانچه آغاز توسعه را فرایندی مردمی – محلی بینگاریم تعیین واحدها یا پهنه های گفته شده مبنای متفاوتی برای یکپارچگی خواهند داشت که هدف عمده آن توسعه اجتماعات محلی درهمیاری منطقه ایست .
در دهه های اخیر نظام حکومتی متمرکز و تقسیمات استانی برخاسته از آن به عنوان عامل اصلی یا حداقل یکی از منابع اصلی کمتر توسعه یافتگی ایران مورد حمله تئوریک واقع شده است .این هجوم ها از یک سو مبتنی بر تقاضاهای فشرده ومستمر برخی شهرستان ها ونمایندگان آنها برای ایجاد اصلاح بوده واز سوی دیگر دربرگیرنده چالشهای متعددی است که به دلایل گوناگون در برابر تقسیمات استانی وسیستم تمرکز گرا ایجاد شده است.واقع مطلب آن است که حداقل از سال 1345،منطق تقسیمات کشوری،عمدتا از مناسبات قدرت(جغرافیای قدرت)نشات گرفته است؛ گاه بحران های بزرگ شهری منطقه ای(جغرافیای حمایت) نیز به یاری این مناسبات شتافته وموجب تغییراتی در آن شده اند.مکانیزم تبدیل شدن اردبیل به استان،آشوب خودجوش وخونین مردم قزوین وپایکوبی مردم استان گلستان،تنها نمایانگر بخشی از روند مکانیزم جغرافیای قدرت و حمایت بوده است.1
«الگوی تقسیمات کشوری ایران وتعیین محدوده های داخلی عمدتا متاثر از عوامل جغرافیایی وتاریخی مانند عوامل توپوگرافی،فاصله و دسترسی،وسعت اقلیم،ساختار انسانی وقومی،تهدیدات بیرونی سنت تاریخی،فئودالیزم،اعمال نفوذ سیاسی،بیشترین سهم رادر تعیین واحدها ومحدوده بندی آنها به عهده داشته است.الگوی تقسیمات کشوری وسازمان سیاسی فضا در ایران کنونی مطلوب نبوده وپاسخگوی نیازهای سکنه واداره بهینه کشور نمی باشد وتجدید نظر اساسی در قانون تقسیمات کشوری والگوی سازمان دهی سیاسی فضا را طلب می کند.»(حافظ نیا،284:1381)
گرایش مسلط در الگوی تقسیماتی موجود،به سمت پارامتر جمعیت بوده است که گاهی اوقات با عامل سیاسی همراه شده است،اعم از نیروها وفشارهای سیاسی(جغرافیای قدرت و حمایت مدعی تقسیمات بیشتر وجزئی تر وارتقای سطوح).این عوامل به همراه برخی ملاحظات ژئوپولیتیک وامنیتی باعث پدیدار شدن الگوی نامتوازن تقسیمات کشوری در ایران شده است.با توجه به اهمیت موضوع وتاثیر آن درکلیه برنامه ریزی های دولت،ناگزیر از تحقیقات جامع و کارشناسانه درباره آن ودستیابی به نتایج علمی وسپس الگودهی وتقسیم بندی علمی وهمه جانبه کشور خواهیم بود .2
بنا برآنچه در بالا توضیح داده شد،آنچه به عنوان مهمترین مسئله پژوهش حاضر مورد بحث قرارگرفته، ناپایداری در رابطه انسان با نظام های طبیعی پیرامون است، این امر بازگشت به تعادل در رابطه بین انسان و نظام های پیش شرط حیات را یادآور می شود. شرایط جغرافیایی پیچیده و متنوع ایران این مسئله را به گونه ای مهمتر و شکننده تر مطرح می سازد، واضح است که تغییراتی که امروزه در مناطق ومرزبندی آنها به وجود آمده ارتباطات اکولوژیک شهر ومنطقه پیرامونش را که در گذشته های دور این سرزمین در پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر به سر می بردند بر هم زده است که نتیجه آن از بین رفتن مقیاس های طبیعی وانسانی در مرزبندی مناطق بوده است. پژوهش فوق برای پاسخ به برخی نابسامانی های کنونی تلاش دارد تا با نگرشی جدید به اقتصاد، جمعیت، فرهنگ و محیط زیست‏ بپردازد وبا توجه به ناکارامدی کنونی برخی قلمرو ها یکی از راه های تحقق این امر را باز تعریف مفهوم منطقه در نظام منطقه بندی کشور برای توسعه می داند که در این ارتباط شاید لازم باشد برخی عناصر منطقه‏بندی و تعیین قلمروهای اداری یا استانی‏ نیز تغییر کنند .
در راستای هدف مطرح شده و درتحول به سمت مطالعات منطقه ای- محلی به منظور شناخت بهترقابلیت های مناطق وبه کارگیری آنها درتوسعه منطقه ای و در راستای بحث توسعه با الویت پایداری نگرش جدیدی تحت عنوان Bioregionalism مطرح می شود که رویکرد جدیدی به اتفاقات توسعه منطقه ای خواهد بود. آنچه به عنوان قضیه اصلی زیست منطقه گرایی معرفی می شود این است که موجودات انسانی به عنوان انواعی در ارتباط متقابل با سایر موجودات در نظر گرفته می شود که در تعامل با محیط پیرامونشان قرار دارند ودر مقابل تمام آنچه در تقسیمات گذشته مهم تلقی شده است مشخصات طبیعی هرسرزمین است که باید مورد توجه قرار گیرد. تاکید دوباره این نظریه بر مکان ومحیط زیست در واکنش به از هم پاشیدگی ارتباطات اکولوژیکی است که نمود ظاهری آن غفلت از جهان طبیعی و بیگانگی نسبت به فرهنگ های بومی بوده است واز این رو از دیدگاه این نظریه اصلاح الگوهای کنونی حاکم بر رفتار انسان با طبیعت امری ضروری است .
در این پژوهش زیست-منطقه3 به عنوان تجلی فضایی نظریه زیست منطقه گرایی4، و واحد مناسبی برای منطقه بندی معرفی می شود، که در آن، ارتباط بین اجتماعات انسانی وقلمرو زندگی آنها مورد توجه بوده و مبتنی بر سه محور اقتصاد ،اجتماع و فرهنگ مشترک می باشد.

1-3. اهمیت وضرورت پژوهش
بنابر آنچه در طرح مسئله این پژوهش عنوان شد تفاوت های محیطی وقومی در کشور یکی از مهمترین دلایل منطقه بندی های سرزمینی صورت گرفته تا کنون عنوان شده اند از سوی دیگر همانطور که گفته شد ارتباط متقابل بین انسان وطبیعت در طی زمان ویژگی خاصی به هر منطقه بخشیده به طوریکه آن را متمایز از سایرنقاط کرده است از این رو به منظور حفظ ویژگی های خاص هرنقطه، شناخت و درک عمیق از سامانه های طبیعی آنجا ضروری است .
تقسیمات کشوری یکی از این منطقه بندی هاست که برمبنای همین اصل وبا هدف اینکه بتواند بستر مناسبی را برای نظام برنامه ریزی کشور فراهم کند انجام پذیرفته است. وجود تضاد ودوگانگی درون واحدهای سیاسی تقسیمات کشوری گویای ناکارامدی قلمروهای تعیین شده در اداره مناطق ودر نتیجه ناکارامدی نظام تقسیمات کشوری می باشد. از این رو بسیاری از سازمان ها درراستای اهداف موردنظر خود اقدام به تعریف مناطق جدیدی کرده که در قالب نظام برنامه ریزی کشور وعمدتا برپایه معیارهایی متفاوت با نظام تقسیمات اداری می باشد هدف تمامی تقسیمات صورت گرفته برقراری سطحی از یکپارچگی در کشور به منظور پیاده کردن اهداف موردنظر و در راستای اداره هرچه بهتر سرزمین بوده است.
تجارب مختلفی از تقسیمات سرزمینی را منطقه بندی های صورت گرفته تا کنون در ایران ارائه داده اند و نتیجه معمولا این بوده است که تقسیمات متعدد همواره منجر به تغییرات مداوم در کالبد سرزمین از قبیل مرزها و محیط فیزیکی مناطق شده است تغییراتی که عمدتا بدون توجه به تعلقات سرزمینی مردمانش وبه گونه ای غیرارگانیک انجام گرفته است.
حرکت به سوی برقراری نظام پایدار توسعه منطقه ای نیازمند تغییر در تفکری است که به شکل گیری منطقه بندی های کنونی انجامیده است بنابراین ضرورت، در رویکردی نه انسان محور چنان که هدف برنامه ریزی ها ومنطقه بندی های اقتصادی بوده است بلکه بوم محور به معنای برقرای دوباره رابطه انسان با محیط که در جریان روابط نوین جهانی ازهم گسیخته شده است نگرش نوینی را مبنای تعیین پهنه های مورد نظر قرار خواهیم داد که مبتنی برآن معیارهای موردنظر نیز حول هدف مشترک توسعه پایدار شکل می گیرند. پرکردن خلا های فضایی در کشور و حفظ رابطه منطقی بین انسان وطبیعت نیازمند توجه ویژه به مفهوم “پایداری” به عنوان یک مفهوم هنجاری است که این تغییر مهم قطعا نیازمند تغییر در نگرش و رفتار خواهد بود به گونه ای متفاوت با آنچه تا کنون شاهد آن بوده ایم و بی شک بی توجهی به بسیاری از این نکات بود که سبب شد بسیاری از این منطقه بندی ها بی ثمر بماند .

1-4. اهداف مبنای پژوهش
1-4- 1. اهداف اصلی پژوهش
مهمترین هدف این پژوهش یافتن پهنه های فضایی است که مناسب ترین قلمرو یکپارچگی اجتماعات انسانی ومحیط زندگی آنهاست .
1-4-2 . اهداف کاربردی پژوهش
شناخت و معرفی نظریه زیست منطقه گرایی به عنوان تئوری اصلی راهنمای پژوهش
بررسی مفهوم منطقه در نظام تقسیماتی و منطقه بندی کشور
بررسی امکان کاربرد زیست منطقه گرایی به لحاظ تئوریک و عملی در ایران
1- 5 . سوالات پژوهش
1. در پرتو دیدگاههای نوین توسعه منطقه ای آیا کاربرد نظریه زیست منطقه گرایی در ایران امکان پذیر است ؟
2. در صورت امکان کاربرد، آیا در اجرا آنچنانکه در ادبیات این نظریه ادعا می شود تحدید حدود زیست منطقه ها به عنوان یک واحد فضایی امکان پذیر است ؟
3. آیا امکان نمایش زیست منطقه در غرب خراسان رضوی به عنوان منطقه مورد مطالعه وجود دارد؟
شکل 1-1 : نمایش ساختار مطالعاتی پژوهش
ماخذ : مطالعات پژوهش
1- 6 . پیشینه تجربی زیست منطقه گرایی
ذکر نمونه هایی از تجربه های تعیین مناطق در قالب نظریه زیست منطقه گرایی به ما در شناخت بهتر این دستهاز مناطق زیستی یاری خواهد رساند .به این منظور ابتدا از ایران آغاز خواهیم کرد و سپس مهمترین تجربه های جهانی را در این امر مرور می کنیم .

1-6-1 . پیشینه تحقیقات داخلی
تجربه مطالعه زیست منطقه گرایی در ایران
تنها مطالعه ای که به تعیین مناطق برمبنای نظریه زیست منطقه گرایی در ایران پرداخته است، مطالعه ای است که دکتر شریف مطوف در سال 1376 پس از معرفی این نظریه درمورد استان گیلان انجام داده است. وی در مقدمه دگرگونیهای واقع شده در کشور از جمله تغییر نظام سیاسی واجتماعی پس از انقلاب اسلامی و کاهش شدید درآمد حاصل از فروش نفت واحساس شدید به ضرورت مشارکت دادن مردم محلی در برنامه ریز توسعه منطقه ای را مهمترین دلایلی می داند که به بازنگری در روش های مطالعه و سروسامان دادن به مطالعات منطقه ای در کشور ضرورت عینی داده است .
سپس استفاده از این روش را در راستای نگرش های نوین مطرح شده وجهت بهره برداری بهینه از منابع برای توسعه منطقه ای پیشنهاد کرده وخواستار استفاده از آن در امر برنامه ریزی کشور شده است . در این بررسی همانطور که ذکر شد استان گیلان به عنوان منطقه مورد مطالعه انتخاب شده است و فرض شده است که باتوجه به اینکه این استان از نظر جغرافیایی و اقلیمی دارای تنوع ناحیه ای است براساس این نظریه می توان آن را به چند ناحیه زیستی همگن تقسیم کرد . به این معنا که براساس تنوع جغرافیایی واقلیمی می توان استان گیلان را به چهار منطقه زیستی مشخص تفکیک کرد .
در نتیجه تنوع زیستی وطبیعی،تنوع اقتصادی اجتماعی نیز در طی تاریخ پدیدار گشته است. منطقه بندی پیشنهادی بر مبنای این نظریه به شرح زیر است :
1.منطقه نوار ساحلی خزر : این منطقه به عرض متفاوت از 5 تا 15 کیلومتر می شود که از آستارا در شمال تاچابکسر در شمال شرقی امتداد دارد .
2.منطقه جلگه ای :این منطقه پرتوان ترین وپرتراکم ترین مناطق استان است. و در کل از شمال به منطقه نوار ساحلی واز جنوب به منطقه کوهپایه جنوبی محدود می شود .
3.منطقه کوهپایه : این منطقه شامل کوهپایه هایی است که عمدتا در حوزه آبریز سفیدرود قرار دارند .
4ومنطقه کوهستانی طالش والبرز(جنگلی) : این منطقه شامل کلیه نواحی کوهستانی غربی وجنوبی استان می شود که عمدتا شیب تندی دارند واین استان را از استان های همجوار جدا می سازند .
سپس برای هریک از این مناطق با توجه به ویژگی ها وتوانمندیهای خاص هرکدام برنامه توسعه ارائه شده است .ناگفته پیداست این مطالعه درشرایط عدم دسترسی مناسب به داده ها واطلاعات کافی از منابع آب،خاک ،اقلیم استان وبا کم توجهی به عوامل فرهنگی وتاریخی صورت گرفته است .5
شکل 1-2 : تعیین زیست- منطقه های استان گیلان
ماخذ : مطوف (1376)

1-6-2 . پیشینه تحقیقات خارجی
در فصل های آینده می خوانیم که زیست منطقه گرایی ریشه در جریان های فکری دارد که برای نخستین بار در امریکای شمالی ظاهر شدند. بر این اساس ایالات متحده امریکا یکی از نخستین کشورهایی است که با توجه به وسعت و تنوع سرزمینی اقدام به تعیین زیست منطقه ها مخصوصا در ایالاتی که از نظر محیطی پیچیده تر و حساس تر هستند مانند کالیفرنیا کرده است.
استرالیا کشور دیگری است که تعیین زیست منطقه ها را یکی از مهمترین اقداماتی که باید به منظور حفظ تنوع زیستی کشور وحفظ پایداری منطقه ای انجام شود در دستور کار خود قرار داده است .
ظهور دیدگاه زیست منطقه گرایی در استرالیا
به منظور حفاظت از منابع طبیعی در استرالیا این گرایش مهم وجود داشت تا استراتژی های در سطح ملی منطقه ای اتخاذ شود که پاسخ گوی مشکلات موجود باشد. باتوجه به حساسیت محیط زیست استرالیا راهبردهای پیشنهادی باید هم در برگیرنده خصایص ویژه گروه های زیستی باشند که در مناطق مختلف ساکن هستند وهم در برگیرنده تنوع جغرافیای طبیعی منطقه .
قبل از اینکه دولت استرالیا تصمیم به وضع قانون در ارتباط با حفظ منابع با ارزش طبیعی داشته باشد این نیاز به تغییر در سطح محلی ودر بین آنان که در ارتباط نزدیک تری با طبیعت قرار داشتند به وجود آمده بود .«در استرالیا تغییر در نگرش های اجتماعات زیستی بدون چشمداشتی نسبت به دولت مرکزی که حفاظت از ذخایر منابع طبیعی را از طریق قانون گذاری مدیریت خواهد کرد وجود داشته است . این حرکت به سوی دربرگیری مشارکت بیشتر اجتماعات زیستی در اداره منابع طبیعی بدون این که به وسیله مرزی از پیش تعریف شده محدود شده باشد همرا با پذیرش مبانی توسعه پایدار اکولوژیکی بوده است.» (Thackway and Cresswell,1997)
بر این اساس «اولین بار چارچوب زیست منطقه گرایی در قالب گزارش منطقه بندی زیست جغرافیایی موقتی استرالیا خود رانشان داد.» (Thachway and Cresswell,1995) «این چارچوب مبتنی بر سلسله مراتبی از داده های زیست محیطی بود که بطور خاص برای یک ایالت یا قلمرو ویژه در نظر گرفته شده بوند. به این ترتیب استرالیا به 80 منطقه طبیعی تقسیم شده بود که هریک از آنها مجموعه ای قابل شناسایی از ویژگی های منطقه شامل شکل زمین،اقلیم ،زمین شناسی و گیاهان وحیوانات بومی را منعکس می کرد.» (Ball,1999,55) اگرچه این منطقه بندی به نظر می رسد تا حدودی شبیه منطقه بندی براساس نظریات زیست منطقه گرایی باشد اما هنوز فاقد عناصر تاریخی،اجتماعی وفرهنگی است.
اما با این همه این نخستین گام دولت استرالیا نشان می داد اهمیت اقدام در چارچوبی زیستی از طرف دولت مرکزی به خوبی احساس شده بود . «این اقدام، حرکتی مثبت است زیرا پارکهای ملی اغلب قادر به انعکاس نیازها ونگرش های اجتماعات محلی منطقه ای ،که برای موفقیت هر طرحی اهمیت دارند، نیستند. آنچه در هدف گذاری برای تعیین یک چارچوب زیست منطقه ای تعیین کننده است نه تنها متاثر از محیط طبیعی است بلکه بر همین مبنا این گزارش باید بازتابی از ویژگی های جامعه انسانی باشد که در این مناطق زندگی میکنند.» (Batiss,1982)
«این پیشگامی زمینه مناسبی را برای ابتکار عمل در برنامه ریزی زیست منطقه ای استرالیا فراهم کرده است.اما به رغم موفقیت طرح های مذکور هنوز نقص هایی در سیستم ملی حفاظت از منابع طبیعی وجود داشت که هنوز نیازمند انعطاف پذیری بیشتری بود .نتیجه ،پیشنهادی بود که در سطح پارلمانی ارائه شد و برنامه ریزی زیست منطقه ای را برای کمک به از بین بردن شکاف ها ویکپارچه کردن همکاری ها پیشنهاد می کرد. هدف مطرح شده در یک چارچوب زیست منطقه ای نه تنها انعکاسی از محیط طبیعی به روش 6IBRA بلکه انعکاس جامعه ای است که مردم در آن زندگی می کنند.» (Thackway,1997)
«فرایند وضع وتدوین چارچوب زیست منطقه ای با گزارش پارلمان استرالیا در سال1933 شروع شد وهنوز در حال اجراست .حقیقتی که در پرتو این وظیفه دشوار تعجب آور نیست .
در طول این فرایند 3 نکته کلیدی به عنوان آنچه برای وحدت شایسته اجتماعات محلی درارتباط با برنامه ریزی زیست منطقه ای مورد نیاز است معرفی شد .
Cresswellو Thackway در سال 1997 این سه نکته را شرح زیر بیان کردند .
ایجاد پروژه های الگو در برنامه ریزی منطقه ای در یک مقیاس مناسب .
ابتکار آموزشی و برنامه ارتباطات عمومی .
تدوین برنامه ای برای همکاری مردم بومی تاخودشان زمین هایشان را به نحوی سازگار با طبیعت مدیریت کنند .
واضح است که دولت استرالیا مفهوم زیست منطقه گرایی را درک کرده و مبانی آن را به صورت عملی وبر مبنای تفکری پیش رو بکار برده است .باید زمان بیشتری بگذرد تا بتوان در مورد موفقیت واقعی طرح تصمیم گرفت. مانع اصلی در این راه کوته نگری در بسیاری از نظام های برنامه ریزی وشیوه های رایج مدیریتی بوده است. بین سیستم های مدیریت وبرنامه ریزی تقسیم بندی های مرکز – پیرامونی وجود دارد که بر مدیریت اکوسیستمی، مدیریت آبخیزها، مدیریت حیات وحش، پروژه های اجتماعی و توسعه روستایی مبتنی هستند.»(Ball,1999.56)

نقشه شماره 1- 1 : زیست منطقه های استرالیا
IBRA (2012) ماخذ :
زیست منطقه گرایی در امریکا- ایالت کالیفرنیا
مثالی دیگر از برنامه ریزی در چارچوب دیدگاه زیست منطقه گرایی را می توان در امریکا ، خاستگاه این نظریه مشاهده کرد .
«در سال 1991 شورای تنوع زیستی کالیفرنیا موسوم به CBC 7 به منظور تسهیل همکاری بین
سازمان هایی که علاقه مند به امر مدیریت منابع طبیعی وحفاظت زیست محیطی بودند شکل گرفت.»
(CBC,1999)
برخلاف آنچه در مورد استرالیا خواندیم ،در امریکا این شورا طرح پیشنهادهایی را به منظور کمک به ایجاد استراتژی ها و تکمیل سیاست هایی برای حفظ تنوع زیستی در دستور کارخود قرارداده بود .
«تصمیم گرفته شده بود که باتوجه به این امر که درک و مدیریت محیط زیست کالیفرنیا به عنوان یک کلیت منفرد بسیار پیچیده بود، بنابراین به روشی برای تقسیم آن به واحدهایی که بهتر بتوان آنها را اداره کرد احساس نیازمی شد. علاوه بر این نیاز به سیستمی بود که بتواند مجموعه های مهمی از اکوسیستم ها ،چشم اندازها ومردمی که در آن زندگی می کنند را به طور یکپارچه در نظربگیرد.» (Ball,1999:58)
«در سال1988 اعضای کمیته 8INACC نقشه زیست منطقه ای را طراحی کردند که کالیفرنیا را به 10 زیست منطقه تقسیم کرده بود این منطقه بندی در شکل 1-2مشخص است.» (Wheeler,1996)
«یکی از نخستین قدم ها دراین فرایند به منظور به رسمیت شناختن دیدگاه زیست منطقه ای برای مدیریت تنوع زیستی کالیفرنیا پیش نویس تفاهم نامه ای بود که به اختصار 9MOUخوانده می شود . این اقدام توسط شورای تنوع زیستی صورت گرفته بود .
تفاهم نامه ای که مستلزم تعهد امضاکنندگانش برای حفظ و افزایش تنوع زیستی به عنوان هدفی با الویت برتر به منظور هماهنگی با سایر بخش ها برای اتخاذ یک استرتژی منطقه ای بود به نحوی که حفاظت از تنوع زیستی و نگهداری از حیات اقتصادی در سرتاسر کالیفرنیا را تضمین کند .این تفاهم نامه اهمیت حمایت وپشتیبانی عمومی واجتماعات زیستی را دریافته بود .واضح بود که اجتماعات محلی واقتصادهایشان بخشی از نگرش های مهمی که یک منطقه را تعریف می کردند شکل می دادند. به نظر می رسد درگیر کردن اجتماعات زیستی در این اقدام مستلزم آموزش دادن آنها باشد .
مدیریت کل زیست منطقه های کالیفرنیا از طریق یک ساختار سلسله مراتبی سازمانی صورت می گرفت که یک چارچوب عملکردی را ارائه می کرد. خلاصه ای از این ساختار تشکیلات به شرح زیر بود :
شورای اجرایی ایالت – مسئول تنظیم اهداف ایالت به منظور افزایش تنوع زیستی ،دسترسی به خدمات آموزشی،راهبردهای مربوط به کاربری زمین ،نظارت،تحقیق و همکاری بین تمام سطوح در سلسله مراتبی تعیین شده .
حامیان – شامل گروههایا سازمان های علاقه مندی که ازMOU حمایت می کنند و مسئولیت ویژه ای را در ارتباط با ترویج استراتژیهایی که اهدافMOU را پیش می برند داراهستند .
شوراهای زیست منطقه ای – همکاری با مقامات محلی منطقه ای به منظور اجرای سیاست های تنوع زیستی. این شوراها صنایع محلی ،اجتماعات محلی وگروههای زیست محیطی راشامل می شوند .آنها مسئول آموزش دادن به انجمن های طرفدار طبیعت وآبخیزها هستند .
انجمن های طرفدار طبیعت وحوزه های آبریز – این انجمن ها به طورمستقیم با صاحبان املاک وسازمان های بخش خصوصی در سطح محلی به منظور ایجاد پروژه های تعاونی ویژه همکاری می کنند تا به نیازهای سطح محلی بپردازند و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید